Đôi điều về chính sách "Chiều hiền đãi sĩ" của ông cha ta

1. "Chiêu hiền đãi sỹ" là thu phục bậc hiền tài, trọng đãi người trí thức. Đây là một tiêu chuẩn, một phẩm chất quan trọng của các đấng anh quân, minh chủ.

Người xưa đã nhận thức sâu sắc về vai trò của trí thức đối với xã hội, quốc gia, đặc biệt là đối với sự hưng vong của ngay bản thân các triều đại. Năm 1499, vua Lê Hiền Tông ban đạo sắc, trong đó có câu: " Nhân tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí mạnh thì đạo trị nước mới mạnh. Khoa mục là đường thẳng của quan trường. Đường thẳng mở thì chân Nho mới xuất hiện". Trong bia Văn Miếu số 1, tấm lòng quý trọng chân thành, tha thiết khôn cùng của triều đình đối với kẻ sĩ/ trí thức đã được khắc sâu trên đá nhằm lưu lại cho muôn đời sau: " Kẻ sĩ đối với đất nước quan trọng là thế, cho nên triều đình quý trọng kẻ sỹ không biết thế nào là cùng. Đã quý trọng bằng khoa danh, lại tôn vinh bằng tước trật, ơn ban đã lớn vẫn cho là chưa đủ để bày tỏ nỗi vui mừng của triều đình chọn được người tài. Không việc gì mà không làm tới mức cao nhất (để bày tỏ lòng tôn trọng kẻ sỹ)".

Những ý tưởng vàng son đó đã được ông cha ta cố gắng thực hiện với nhiều biện pháp cụ thể trong suốt trường kỳ lịch sử. Từ khi bước vào thời kỳ thực sự phục hưng đất nước, từ thời Lý - Trần, người xưa đã quyết tâm xây dựng một đội ngũ trí thức điều hành quốc gia. Muốn vậy phải xây dựng một xã hội học tập và cơ chế tuyển dụng người tài qua thi cử.

2. Từ xưa, những người muốn tham gia chính quyền đều phải học và thi đỗ các kỳ thi tuyển nghiêm ngặt của triều đình, nếu không đỗ thì không được giữ chức vụ trong bộ máy quản lý đất nước. Đó là điều kiện bắt buộc đối với quan từ cấp huyện trở lên, những người được bố trí làm tri huyện về nguyên tắc phải đỗ cử nhân. Còn ở cấp xã, tổng không đòi hỏi điều kiện này, các ông lý buộc phải biết chữ nhưng không phải tuyển qua thi cử.

Người tham gia chính quyền phải có học là một nguyên tắc được tuân thủ chặt chẽ. Xin kể một câu chuyện cụ thể như sau:

Thời Trần, Linh Từ quốc mẫu - vợ Thái sư Trần Thủ Độ - có người họ hàng muốn có chút danh phận với làng nước nên đã cầu xin bà nói hộ với Thái sư cho làm chức Câu đương (một chức dịch nhỏ cấp xã lo việc cúng tế) ở làng quê. Bà lựa lời nói với Trần Thủ Độ nhân dịp ông về quê Thiên Trường xem xét dân tình.

Về đến địa phương, ông kiểm tra mọi việc, luận công khen thưởng, phân xử những việc rắc rối. Ông cũng để ý đến việc người nhà cầu xin. Xem ra y không học hành, cũng không có công trạng gì với làng xóm, ông cho gọi y ra:

- Ta được Linh Từ quốc mẫu cho biết nhà ngươi muốn xin một chức Câu đương phải không?

- Dạ, xin đội ơn Thái sư.

Trần Thủ Độ nghiêm nét mặt:

- Hãy khoan. Câu đương là một chức nhỏ. Ta chẳng hẹp gì với ngươi cả. Nhưng phép nước phải rõ ràng. Chức phận nhỏ to đều do học hành hoặc công tích mà nên. Ngươi không chịu học, cũng chẳng có công gì, cất nhắc rất khó. Nhưng từ chối thì không tiện.

- …..

- Vì thế, ta đã nghĩ ra một cách. Ban cho ngươi chức Câu đương, nhưng phải kèm theo một việc để mọi người biết quan gia không thiên vị. Ngươi cũng thêm kỷ niệm nhớ đời. Ta sẽ cho chặt một ngón chân của ngươi để dân chúng thấy vì vậy mà ngươi được chức tước.

Dứt lời, Trần Thủ Độ cho gọi ngay đao phủ. Tên người nhà hoảng hốt sụp xuống lạy dài:

- Xin Thái sư tha cho. Con không dám xin chức Câu đương nữa ạ!

(Theo Kho tàng giai thoại Việt Nam )

Việc chọn nhân tài cho bộ máy Nhà nước phải qua thi cử và để việc tuyển chọn được chính xác, tránh tình trạng man trá, triều đình đề ra luật lệ rất nghiêm khắc.

Năm 1696, tên quan chấm thi là Ngô Sách Tuân muốn trả ơn cấp trên đã tìm cách làm cho cậu ấm con quan được trúng tuyển. Việc bị phát giác, Ngô Sách Tuân bị kết án tử hình, hình phạt thắt cổ.

Trong các kỳ thi, việc chọn lọc rất khắt khe: Năm 1463, có 4.400 cử nhân dự thi nhưng chỉ lấy đỗ được 40 tiến sỹ (9‰); Năm 1499, có 5.000 cử nhân dự thi, chỉ lấy đỗ 55 tiến sĩ (11‰); Năm 1514, số thí sinh là 5.700, chỉ lấy đỗ 43 tiến sỹ (7,5‰).

Ngoài ra, còn có một số quy tắc khác bảo đảm tính nghiêm mật của thi cử như:

- Học trò đi thi phải có trình độ học vấn nhất định. Quy tắc ghi rõ học trò làm văn không đủ quyển, xoá sót nhiều quá đều bỏ không chấm và đuổi ra khỏi trường thi. Để đảm bảo trình độ tối thiểu của thí sinh, các chức dịch địa phương phải đoan khai, tiến hành sát hạch thí sinh và chịu trách nhiệm về các việc này.

- Các địa phương có học trò đi thi trình độ quá kém thì xã trưởng hay các quan phù huyện bị phạt. Sách Lịch triều hiến chương loại chí đã ghi: " Nếu xã trường đoan khai không thực, phủ huyện sát hạch không đúng, đến nỗi học trò vào thi làm bài bất thành văn lý… đều đưa ra xét hỏi, trị tội".

- Những người đã thi đỗ, đã được ra làm quan cũng phải qua sát hạch hay kiểm tra lại đình kỳ, nếu không tròn trách nhiệm sẽ bị kỷ luật. Ngô Thì Sỹ có nêu ra việc này trong một bài tường trình: " Dương Như Châu vì học nghiệp địa phương không tiến, bị truất… Nguyễn Quý Nhã vì ứng chế làm thơ lạc vần, phải giáng chức xuống tri huyện…".

Đối với những chức vụ quan trọng, việc kiểm tra, khảo duyệt phải tiến hành nhiều lần. Thí dụ như dưới thời Lý - Trần, chức An phủ sứ Kinh sư (Thăng Long) phải trải qua việc tuyển chọn rất nghiêm ngặt. Người nào được dự kiến nhận chức An phủ sứ Kinh sư sẽ phải đi các tỉnh xa như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Nghệ An để làm An Phủ sứ ở đó. Sau 5-7 năm, triều đình đi khảo duyệt, người nào khá hơn sẽ được điều về Kinh, giữ trọng trách của một trong những bộ quan trọng (ví dụ như bộ Hình), sau đó lại phải trải qua một đợt khảo duyệt nữa mới được cử làm An phủ sứ Kinh sư.

3. Trí thức chân chính là những người biết rộng, thường có cách nhìn, cách nghĩ khác với người bình thường. Họ lại ít quen uốn lưỡi, thích lời nói thẳng. Những người đứng đầu biết nghe lời nói thẳng sẽ được kẻ sỹ tâm phục. Trong lịch sử, nhiều vua chúa đã dùng hình thức Chiếu cầu lời nói thẳng.

Theo chính sử còn lưu lại, Chiếu cầu lời nói thẳng đầu tiên được ban bố đời vua Lý Nhân Tông, tháng tư, năm Bính Thìn (1076): " Mùa hạ, tháng tư, đại xã, đổi niên hiệu làm Anh Vũ Chiêu Thắng, vua xuống Chiếu cầu lời nói thẳng" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Đời vua Lê Thái Tổ, ngày 26 tháng Hai, năm Kỷ Dậu (1429), vua lệnh cho các ngôn quan rằng: " Nếu thấy Trẫm có chính lệnh hà khắc, thuế má nặng nề, ngược hại lương dân, thưởng công phạt tội không đúng, không theo đúng phép xưa; hay các đại thần, quan lại, tướng hiệu quan chức trong ngoài không giữ phép, nhận hối lộ, nhiều hại lương dân, thiên tư phi pháp thì phải dâng sớ đàn hặc ngay" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Thời vua Lê Thái Tông, ngày 27 tháng Năm, năm Mậu Ngọ (1438), vua xuống chiếu: " Tất cả các đại thần văn võ các ngươi cần chỉ ra các lỗi lầm kể trên (vua không lo sửa đức, quan tể phụ bất tài, nạn hối lộ hoành hành, việc hình ngục có nhiều oan trái, thuế má nặng nề …), cứ thẳng thắn nói hết, đừng kiêng nể gì. Nếu có điều gì tiếp thu được, nhất định Trẫm sẽ khen thưởng, cất nhắc, dẫu có vu khoát cũng không bắt tội. Ngõ hầu có thể xoay chuyển được lòng trời, để nước nhà mãi hưởng phúc lớn vô cùng vậy" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Thời vua Lê Nhân Tông, ngày mồng 2, tháng Hai, năm Quý Hợi (1443), vua: " Lệnh cho khắp quan lại, quân dân đều phải hết lòng bày tỏ những điều có thể xoay được lòng trời, dẹp hết tai biến, hãy nói thẳng ra, chớ nên ẩn giấu, để Trẫm sửa những điều thiếu sót" (Đại Việt sử ký toàn thư).

Thời Tây Sơn, tháng Năm, năm Ất Dậu (1795), vua Quang Toản - con vua Quang Trung - xuống chiếu: " Hỡi quần thần và dân chúng, các người hãy viết thư kín, nói hết, đừng giấu giếm. Trong kinh thì nộp cho triều đình, ở ngoài nộp cho các quan trấn để chuyển đệ. Trẫm sẵn lòng nghe theo lời nói phải để thi hành ra chính sự, mong đổi được tệ tục, làm được việc hay".

Thời vua Gia Long, tháng Mười, năm Nhâm Thân (1812), vua xuống chiếu: " Trẫm một mình, thông minh có hạn, trở xét lại mình, không biết vì đâu? Văn võ thần liêu các ngươi, hoặc tòng chính ở trong, hoặc tuyên hóa ở ngoài, ai cũng là chân tay, tai mắt của Trẫm, trí lực tới đâu há chăng có điều nghe thấy! Những phương pháp phòng ngừa tai biến, lấy gì mà bảo Trẫm? Nên đều bày tỏ sự thực, tâu cho Trẫm nghe. Trẫm sẽ tự chọn lựa, có điều gì giúp được chính trị thì Trẫm thi hành, mà điều gì không lấy được thì cũng để đó. Gắng đem hết mưu trí của các người để đáp lòng Trẫm" (Đại Nam thực lục).

Tóm lại, qua các triều đại, từ Lý - Trần đến Lê - Nguyễn, các bậc vua chúa thường có Chiếu cầu lời nói thẳng với lời lẽ chân thành, tha thiết, có sức thuyết phục, cảm động được lòng người, trước hết là các bậc thức giả đương thời.

Trên đây là đôi điều về chính sách thu phục hiền tài, trọng đãi trí thức của ông cha ta. Người xưa đã thấm nhuần sâu sắc vai trò của trí thức. Đó là nhận thức của toàn xã hội mà những người đứng đầu đất nước tiếp nhận, khuếch trương và thực thi. Trên cơ sở này, ông cha ta từ xưa đã xây dựng một bộ máy cầm quyền có học thức; có quy chế, luật lệ để đảm bảo chọn đúng những người có thực tài, thực học; khuyến khích bậc thức giả tự do bày tỏ chính kiến, kể cả việc phê phán những người "thay trời trị dân". Đây cũng là những kinh nhgiệm quý báu cho thế hệ hôm nay và mai sau học tập trong nền kinh tế tri thức, toàn cầu hóa và hội nhập.