Diêm dân mùa ngủ đông

Một yến muối, hai ngàn bảy trăm đồng

Chúng tôi về Hải Lộc vào một ngày cuối tháng 11 sau những trận mưa đông vừa dứt. Những cánh đồng muối vắng tanh, chỉ còn một vài người tham việc đang vãi cát tưới nước, hi vọng vớt vát được ít nào. Đã hàng trăm năm nay, người dân nơi đây quen thuộc với muối, quen với những khó khăn vất vả của nghề.

Gặp chị Hà Thị Loát thôn Tân Lộc đang một mình cặm cụi múc nước tưới vào các ô muối, chúng tôi lại hỏi chuyện. Chị bảo: "Chồng tôi đạp xe thồ hơn tạ muối lên Thạch Thành cách nhà 40-50km để bán, nên đi từ sáng vẫn chưa về. Đứa con trai lớn thì làm mãi trong Nam , đứa nhỏ thì đi học. Vì vậy, sáng nay có một mình tôi đi làm”. Ở đây giá muối rất thấp, hơn nữa thường bị tư thương ép giá. Mỗi yến muối có giá khoảng từ 2.700đ - 2.900đ, vào những ngày thường còn vào ngày chính vụ giá muối thấp hơn chỉ được khoảng 2.500đ - 2.600đ/yến. Bình quân một gia đình có hai đến ba lao động thì được hai tạ muối một ngày, bán được 50 - 60.000đ, có gia đình ít lao động thì chỉ được khoảng 20 - 30.000đ. Đấy là những ngày đẹp trời muối làm được nhiều. Còn vào những ngày trời xấu thì được ít hơn, có khi mất trắng. Cứ trông vào đồng muối thì không đủ ăn nên nhiều gia đình có lao động khoẻ mạnh phải thồ muối đi bán, đi đổi ở các nơi thì được giá hơn. Có những gia đình còn dành hẳn một lao động chuyên thu mua của bà con đem đi bán hoặc đi đổi, hoặc cả nhà chuyển sang nghề bán muối rong. Đây cũng là một hình thức làm phụ để kiếm sống và duy trì nghề muối. Trước đây ở làng ngoài nghề làm muối còn có thêm nghề dệt chiếu và thảm cói. Nhưng từ khi thị trường xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ năm 1991 thì nghề đó cũng mai một và không còn thôn nào làm nữa.

Giá muối thấp và bấp bênh như vậy, nhưng công việc của những người dân ở đây thì cực kỳ vất vả. Buổi sáng bắt đầu từ 5 giờ đến 10 giờ, buổi chiều bắt đầu từ 1 giờ đến 6 giờ là những ngày nắng, mùa chính vụ. Còn những ngày bình thường thì bất cứ lúc nào cứ nắng lên là làm, lúc nào cũng phải làm quần quật trên những cánh đồng muối nắng như đổ lửa và hơi muối bỏng rát dưới chân. Vất vả nhất là vào những ngày mưa giông, khi thấy hiện tượng giông là cả làng đổ ra đồng "cứu muối", cố gắng thu được càng nhiều càng tốt. Chạy bở hơi tai thì may còn cứu được một phần, không nhanh là cả một ngày công ra nước hết. Nghề làm muối mỗi năm chỉ có 3 tháng chính vụ, đó là lúc trời nắng nhiều nhất, làm được nhiều muối nhất. Những tháng còn lại thì phải phụ thuộc vào thời tiết nên công việc cũng bấp bênh, thất thường phụ thuộc theo ông trời. Làm muối thu nhập được rất thấp, nhưng vốn đầu tư vào đó cũng không phải là ít. Theo tính toán cứ 3 năm sản xuất thì phải mất 1 năm bỏ tiền công vào tu sửa các ô muối, giếng nước và máng nước... Chưa kể đến các chi phí bỏ ra ban đầu. Rồi đến chuyện đóng thuế, nào là thuế ruộng, thuế thuỷ lợi...cũng rất tốn. Như chị Loát có 700m2 nhưng mỗi năm phải đóng mất gần một triệu bạc. Nhiều gia đình làm muối không có lãi, không đủ tiền nộp thuế, phải lấy tiền của con cái đi làm xa về để nộp. Có lẽ vậy mà ngày càng nhiều người dân không còn mặn mà với nghề muối.

Ngày đầu "ngủ đông"

Mang những nỗi niềm ấy, chúng tôi tìm đến UBND xã Hải Lộc, một cán bộ uỷ ban cho chúng tôi biết: Cả xã có 3 làng muối là Tân Lộc, Trường Nam và Trường Sơn. Với tổng diện tích ruộng muối là 63 ha, với tổng số 728 hộ tham gia sản xuất muối, đa số các hộ làm muối thô tự sản xuất và tự tiêu thụ nên giá trị kinh tế rất thấp. Theo kế hoạch phát triển nghề muối từ 2005-2010 của xã thì sẽ chuyển đổi một số diện tích ruộng muối ở những vùng trũng, năng suất thấp, chất lượng kém sang nuôi trồng thuỷ hải sản. Số diện tích còn lại sẽ được quy hoạch và đầu tư để phát triển làm muối sạch, giá trị cao. Nhưng cái khó là không phải ruộng nào cũng làm được muối sạch, hơn nữa làm muối sạch phải đầu tư vốn và kỹ thuật rất lớn mà đối với đa số hộ dân ở đây đều khó có thể làm được. Bởi thế mà khi tiến hành làm Hợp tác xã muối sạch chỉ có trên 100 hộ tham gia, nhưng sau một thời gian đi vào sản xuất, gặp một số khó khăn, đến nay chỉ còn 61 hộ trên tổng số 728 hộ của xã. Dù cho UBND xã đã có biện pháp trợ giá cho những người làm muối sạch như miễn thuế, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm với giá thành trên 8000đ/yến. Nhưng hình như từng đó chưa đủ để khuyến khích bà con tham gia. Và số hộ làm muối sạch cứ càng ngày càng giảm, không biết con số 61 hộ sẽ duy trì được bao lâu. Khi đề cập đến vấn đề giá muối, một vấn đề bức xúc của người dân làm muối, thì chị cán bộ ủy ban này chỉ nói: "Chúng tôi cũng không biết sự nghiệp của làng muối đi đến đâu. Nhất là vào mùa "ngủ đông" này, bà con bắt đầu kết thúc công việc, chờ mấy tháng nữa mới vực dậy nghề muối. Chắc chắn, trong vài tháng tới là đói dài dài".

Chúng tôi rời làng muối khi trời đã nhá nhem tối, chiếc Dream cà tàng rung lên sòng sọc khi phải vượt qua những con đường đầy ổ gà, ổ voi. Hình ảnh những người dân làng muối lam lũ rút dần từ cánh đồng về trú đông cứ ẩn hiện ám ảnh tôi. Những ngày tới chắc chắn bà con sẽ còn gặp nhiều khó khăn.