Đào Cam Mộc và các ngôi đền thờ ông

Đào Cam Mộc là một nhân vật có thật trong lịch sử và là người có công đầu trong việc đưa Lý Công Uẩn lên ngai vàng. Đó là sự thật. Có điều là hành trạng sự nghiệp của ông thì sử chép rất sơ sài. Quê quán ở đâu, cha mẹ là ai, con cháu ra sao, đều không thấy sử ghi chép tuy đấy là đệ nhất công thần khai quốc của nhà Lý. Trong Đại Việt sử ký toàn thư chỉ có hai đoạn ghi chép về ông trong năm 1009 và 1015. Đoạn 1015 thì vẻn vẹn có một dòng ghi về việc ông qua đời và được truy phong là Á vương. Đoạn 1009 thì nhiều thông tin hơn và ngòi bút của sử gia Ngô Sĩ Liên ngả sang tính ký sự. Vì những sự việc liên quan đến ông diễn ra như một tấu tuồng gồm 1 hồi, 3 cảnh. Có thể gọi là "hồi đưa Lý Công Uẩn lên ngôi", cảnh 1 có nội dung là Đào gợi ý, thăm dò Lý Công Uẩn và nắm được ý tứ của Lý và chấp nhận việc lên ngôi. Cảnh này khá sinh động, sử chép:

Đào biết Lý Công Uẩn muốn lên ngôi vua, nhân lúc vắng người Đào hỏi để thăm dò: "Chúa thượng (Ngoại triều) tâm tư u tối, bạo ngược, làm nhiều điều bất nghĩa. Trời đã chán, không cho sống lâu, con nối ngôi còn nhỏ, chưa đảm đương được việc nước. Dân chúng muốn tìm chân chúa. Thân vệ sao không nhân lúc này nghĩ ra mưu cao, quyết đoán sáng suốt, xa xem dấu cũ của Thang Vũ gần xem việc làm của Đinh Lê, trên thuận lòng trời, dưới theo ý nguyện của dân, cứ bo bo giữ tiểu tiết hay sao?".

Lý Công Uẩn rất thích khi nghe lời này, song còn e Đào Cam Mộc có mưu kế gì nên giả cách mắng rằng: "Sao ông lại nói thế, tôi phải bắt ông nộp quân". Đào thản nhiên nói: "Tôi thấy thiên thời nhân sự như thế cho nên tôi mới dám nói. Nay ông muốn cáo giác tôi, thì tôi không phải là người sợ chết". Lý Công Uẩn vội nói: "Tôi đâu dám cáo giác ông, chỉ sợ lời nói ấy tiết lộ thì sẽ chết nên răn ông đó thôi".

Sang Cảnh thứ 2, Sử gia cho thấy Đào đã động viên Lý, thúc đẩy quyết tâm giành ngai vàng. Đào khẳng định lòng dân đã hướng về Lý và lòng trời cũng đã ngả về Lý. Điều này vừa củng cố quyết tâm của Lý và hối thúc phải hành động ngay kẻo mất thời cơ có một không hai này. Sử ghi:

Hôm sau, Đào lại nói: người trong nước ai cũng bảo họ Lý khởi nghiệp lớn, lời sấm đã hiện ra rồi, đó là cái họa không thể che dấu được nữa. Chuyển họa thành phúc chỉ trong sớm chiều. Đây là lúc trời trao người theo, Thân vệ còn ngại ngần gì nữa".

Lý Công Uẩn nói: "Tôi đã hiểu rõ ý của ông, không khác gì ý của Vạn Hạnh, nếu theo như lời ấy thì nên tính kế thế nào?"

Đào đáp:

"Thân vệ là người khoan thứ nhân từ, lòng người chịu theo, hiện nay trăm họ mỏi mệt, không chịu nổi. Thân vệ nên nhân đó lấy ân đức mà vỗ về thì người ta tất xô nhau kéo về như nước chảy chỗ thấp, có ai ngăn được".

Cảnh thứ 2 này cho thấy không riêng gì Đào Cam Mộc mà Vạn Hạnh cũng đã khuyên Lý phải hành động và hẳn Lý đã có kế hoạch nhưng còn thiếu người làm ngòi nổ. Nay người đó chính là ông chi hậu họ Đào này. Chi hậu là chức quan trong nội đình (Sau này Lý Thường Kiệt cũng từng giữ chức chi hậu), tất phải có thế lực, lực lượng hậu thuẫn hẳn không phải ít, đủ sức khống chế các triều quan. Và thế là chuyển sang cảnh thứ 3, cảnh điểm đỉnh.

Cảnh thứ 3 là cảnh quyết định sự thành công của cuộc đảo chính. Sử ghi:

"Ngay ngày hôm đó, Đào Cam Mộc nói với triều thần rằng hiện nay dân chúng khác lòng, trên dưới lìa ý, mọi người chán ghét tiên đế hà khắc bạo ngược, không muốn theo về vua nối mà đều có lòng suy tôn quan Thân vệ, bọn ta không nhân lúc này cùng nhau sách lập Thân vệ làm thiên tử, lỡ bối rối có xảy ra tai biến gì, chúng ta có giữ được cái đầu hay không?

Mọi ngườ vui vẻ nghe lời dìu Lý Công Uẩn lên điện, tôn lên ngôi Hoàng đế, trăm quan đều quỳ dưới sân, tung hô vạn tuế".

Theo sử ghi như vậy thì: Cuộc thay ngôi diễn ra nhanh chóng. Vai trò của Đào Cam Mộc thực quan trọng vì chắc chắn ông đã ngầm vận động các triều thần và chắc chắn đã nắm lực lượng vũ trang nên sử mới ghi mọi người vui vẻ nghe lời… Vì thực tế trong triều tất vẫn còn hoàng thân quốc thích nhà Lê dù là những kẻ cận thần sủng ái của Ngọa Triều. Vậy mà cuộc đảo chíh diễn ra êm thấm, "vui vẻ" không có một phản ứng thì đủ tỏ tài sắp đặt, bài binh bố trận tài tình của Đào Cam Mộc. Tất nhiên phải có cả tác động của sư Vạn Hạnh. Có điều là sử không hề ghi chép gì.

Vai trò họ Đào quan trọng như vậy mà gốc gác quê hương không tỏ. Bản thân tôi cho đến năm 2007 cũng không biết gì hơn. Chỉ khi đọc trên tờ báo Thăng Long - Hà Nội văn hiến số43, xuất bản tháng 6 năm 2007 bài Thái sư Á Vương Đào Cam Mộccủa Lê Thành Hiểu, tôi mới biết quê nội của ông là làng Tràng Lang nay thuộc xã Định Tiến huyện Yên Định, Thanh Hóa và quê ngoại là làng Nam Thạch cùng huyện những nơi mà trong kháng chiến chống Pháp (1947 - 1954) tôi đã đi suốt, cư ngụ mà không biết (có thể có tờ báo nào đó cũng đã đề cập vấn đề này nhưng tôi chưa đọc tới). Nay tôi có về lại các nơi này để tìm hiểu thì thực tế tôi thu nhận được là như sau:

Ngay ở quê nội và ngoại rất nhiều người già cũng không hề biết là làng mình có ông Đào Cam Mộc. Chỉ gần đây, có lẽ từ bài báo trên mới có nhiều người tìm về hỏi han họ Đào và thế là mặc nhiên người hai làng trên đồng thanh công nhận sự thể đó.

Có điều là đền thờ - coi là đền Đào Cam Mộc thì ở cả hai nơi đã bị phá từ thời nào rồi, vài năm gần đây mới làm lại và không còn thần tích, thần phả, kể cả không có bài vị Đào Cam Mộc. Ở quê Tràng Lang có một số sắc nhưng là của các vị thần khác, ở quê Nam Thạch cũng không còn thần tích, sắc phong, chỉ có 2 ngai ở trong đặt bài vị nhưng chẳng có chữ. Ở Tràng Lang có họ Đào nhưng ở nơi khác đến cư ngụ khoảng 7,8 đời. Ở Nam Thạch không có họ Đào.

Tuy nhiên, ở Nam Thạch có một ông già kể là cụ Đào quê cha là Tràng Lang nhưng ông chỉ ở lúc đó còn nhỏ. Đào Cam Mộc mồ côi cha chủ yếu ở quê mẹ. Nhà nghèo phải mò cua bắt ốc sinh sống, được cái là Đào rất khỏe. Một hôm thuyền vua Lê Đại Hành qua làng bị cạn, quân lính không sao kéo thuyền đi được, Cam Mộc đang lặn ngụp dưới sông liền ghé vai nâng thuyền lên và thế là thuyền dịch chuyển được. Vua Lê liền tuyển Cam Mộc vào đội vũ sĩ. Và thế là từ đấy chàng theo vua Lê đi chinh chiến, trở thành tướng giỏi.

Như thế đấy, quê hương bản quán của vị khai quốc công thần nhà Lý là như vậy. Nay ở Cổ Loa lại có ngôi đền thờ đích danh cụ thì quý giá. Vả lại các chi phái họ Đào cả nước không ai nhận là dòng tộc Đào Cam Mộc thì họ Đào ở Cổ Loa nhận điều đó thì dù là trực hệ, bàng hệ hay chỉ là hộ nhi và Cổ Loa là hệ nhi hương thì cũng là có giá. Vậy các nhà khoa học xác minh được cụ thể, minh chứng rõ ràng thì việc tu bổ đền cụ Đào là rất rất nên.