Chuyện chưa kể về ngôi nhà “Bá Kiến”
Theo lời kể của bà Trần Thị Hồng, con gái nhà văn Nam Cao, sau khi chương trình “Tìm lại Nam Cao” được thực hiện, nhóm tác giả đã thu thập được những kết quả đáng mừng. Trong đó, những hình tượng, hiện vật đã đi vào văn chương Nam Cao được chú trọng. Trong đó, phải kể đến ngôi nhà của ông Chánh Bính, hiện thân của nhân vật Bá Kiến. Ngôi nhà này được xem như một chứng tích cuối cùng của “tập đoàn” phong kiến từng làm mưa, làm gió trong suốt nửa thế kỷ ở làng Đại Hoàng, đất làng Vũ Đại trong tác phẩm của Nam Cao.
Cho tới nay, ngôi nhà vẫn còn gần như nguyên vẹn với mười sáu cây cột gỗ lim, chân kê đá tảng rất chắc chắn. Những rui, mè dọc, ngang vẫn còn nguyên. Rồi những cánh cửa, bức bàn và cả mái ngói rêu phong, cùng bức dại che nắng, được làm bằng gỗ lim. Ngôi nhà ấy cũng có lịch sử lâu đời, vì nó được chứng kiến những thăng trầm của bảy đời gia chủ.
Người chủ đầu tiên của ngôi nhà là cụ Trần Duy Hanh. Chủ nhân thứ hai của ngôi nhà là Trần Duy Xầm, con trai cụ Hanh. Khi ông Xầm mất đi, ngôi nhà được giao cho người con trai (tức cháu nội cụ Hanh) tên là Trần Duy Cát. Khác với ông cha, Cát không chí thú làm ăn, sa vào nghiện ngập.
Vốn thèm khát ngôi nhà đã lâu, Chánh Bính sẵn sàng thả mồi, giăng bẫy. Ông ta cho Cát vay nợ nhiều lần. Rồi nhân một hôm Cát uống rượu say, Chánh Bính đánh tiếng đòi nợ. Cát không có tiền trả, bèn viết giấy bán nhà cho ông ta để trừ nợ. Vậy là ngôi nhà đã vào tay Chánh Bính - người chủ thứ tư. Người chủ thứ năm của ngôi nhà là ông Trần Hữu Hậu. Ông giao ngôi nhà cho người cháu ruột là Trần Hữu Hòa, một thầy giáo làng đã về hưu, đến để trông coi. Ông Hậu lại ra đi và không trở về nữa. Sau khi thầy giáo Hòa mất thì người con gái tên Trần Thị Châm trở thành gia chủ thứ bảy của ngôi nhà.
Trong chuyến về thăm mộ Nam Cao vào ngày 12/5/2004 của đoàn cán bộ Viện Văn học Việt Nam, giáo sư Phong Lê - một trong những người rất mến mộ Nam Cao ao ước: “Có cách nào để mua lại và đưa những hiện vật quý giá như thế vào vườn hiện thực Nam Cao?”. Giáo sư Phong Lê muốn nhắc đến ngôi nhà cổ của gia đình ông Chánh Bính.
Những năm gần đây, khi phong trào săn đồ cổ nổi lên, đã có rất nhiều người từ trong Nam, ngoài Bắc tới làng Đại Hoàng gặp chị Châm ngỏ ý hỏi mua. Song, lãnh đạo xã Hòa Hậu rất tâm huyết với việc bảo tồn một hiện vật quý giá, chứng nhân lịch sử, gắn liền với văn chương của người con ưu tú trên quê hương. Do vậy, chính quyền xã đã quyết tâm vận động, thuyết phục gia chủ không bán.
Đáng mừng hơn nữa, lãnh đạo tỉnh Hà Nam đã bỏ ra 700 triệu đồng để mua ngôi nhà cổ đó vào cuối năm 2007. Hôm chúng tôi đến, nhà văn Từ Thiết Linh (người cùng quê Nam Cao) vui mừng dẫn đoàn đến thắp hương tại mộ nhà văn Nam Cao và thăm nhà tưởng niệm. Nhà văn Từ Thiết Linh cho rằng, ngôi nhà “Bá Kiến” là một trong những chứng tích về chế độ phong kiến, cần bảo tồn một cách đặc biệt. ông cũng mong mỏi các nhà nghiên cứu, phê bình văn chương cùng các đồng nghiệp... có những đóng góp về tư liệu để hoàn chỉnh quần thể di tích về nhà văn Nam Cao trên địa bàn tỉnh Hà Nam.
