Chủng ngừa trụ cột của y tế dự phòng

Từ bệnh “đậu bò” đến thuốc chủng

Vào giữa thập kỷ 18, Edward Jenner, bác sĩ người Anh, có nghe bà Lary Worley Montagu, vợ ông Đại sứ Anh ở Thổ Nhĩ Kỳ, kể về phương cách truyền đậu mùa tại nước này mà chính con trai bà 7 tuổi cũng được phòng bệnh như vậy.

Vào năm 1771, Jenner thấy một nông dân lấy mủ “đậu bò” (cow pox) tiêm chích cho các con nhỏ đề phòng bệnh đậu mùa. Từ đó, Jenner tập trung nghiên cứu suốt 13 năm và xác nhận mủ “đậu bò”, khi tiêm cho người có khả năng phòng bệnh đậu mùa.

Ngày 14 - 5 - 1796, là ngày đáng ghi nhớ trong lịch sử y học: ngày ấy lần đầu tiên, Jenner lấy mủ từ mụn đậu bò trên tay một phụ nữ vắt sữa bò (cô Sarah Nelmes) đem tiêm cho James Philipps, 8 tuổi. Sau đó ít lâu, Jenner lại tiêm cho James Philipps mủ đậu mùa người, nhưng cậu bé không mắc bệnh.

Hai năm sau, Jenner thông báo 23 trường hợp tiêm chủng phòng ngừa bệnh đậu mùa thành công. Từ đó, phương pháp tiêm chủng đậu mùa được phổ biến rộng rãi khắp châu Âu. Đến năm 1902, chủng ngừa đậu mùa được thực hiện bắt buộc cho trẻ trước khi đến trường.

Chưa đầy một thế kỷ sau, Louis Pasteur xác định nguyên nhân gây bệnh truyền nhiễm là vi khuẩn.

Năm 1879, Pasteur phát hiện, nếu là gà được tiêm mầm bệnh dịch tả gà, nuôi cấy từ lâu, sẽ không mắc bệnh. Từ đó, ông và cộng sự đã nảy ra ý nghĩ dùng vi khuẩn giảm độc tính để phòng bệnh.

Ngày 6 - 7 - 1885, Louis Parteur nhờ bác sĩ Granger tiêm cho Joseph Meister bị chó dại cắn nhiều nơi trên cơ thể, chất nghiền từ tủy sống thỏ bị bệnh dại, đã để ngoài không khí (để giảm độc tính). Một tuần sau, J. Meister trở lại khỏe mạnh. Pasteur cho rằng: “Đây là báo hiệu một thời kỳ y học mới”. Lúc đó, người ta tin tưởng rằng trong vài chục năm nữa, các thuốc chủng (vắc xin) sẽ ngăn ngừa tất cả các dịch bệnh.

Thuốc chủng là trụ cột của y tế dự phòng

50 năm sau ngày điều trị thành công người bị chó dại cắn, y học đã điều chỉnh được rất nhiều thuốc chủng (vắc - xin). Các vắc - xin này là những chế phẩm tạo tình trạng miễn dịch chứ không gây bệnh. Vắc - xin có thể được sản xuất từ các chủng vi sinh vật (virus hay vi khuẩn giảm độc tố) hay từ vi sinh vật chết hay còn gọi là bất hoạt

- Các vắc – xin giảm độc lựcsử dụng vi sinh sống nuôi cấy cho đến khi đột biến xuất hiện và không còn khả năng gây bệnh.

Về nguyên tắc, các chủng giảm hoạt tính có thể tái đột biến để trở thành chủng độc và gây bệnh.

- Các vắc - xin chết(bất hoạt) sản xuất từ vi sinh vật (vi khuẩn hay virus) chết để chúng không thể nhân lên trong cơ thể và gây bệnh. Loại vắc xin này, có thể tiêm cho phụ nữ mang thai hay người suy giảm miễn dịch và chúng có thể dùng phối hợp nhiều thuốc chủng để tiêm chung trong một lần

Khuyết điểm:Tính miễn dịch ở loại vắc - xin bất hoạt này có tác dụng ngắn ngày hơn, nên cần tiêm nhắc lại.

- Vào 1977, bệnh đậu mùa đã hoàn toàn bị khống chế, nhờ việc chủng ngừa cho toàn cầu từ 1950.

- Từ 1974, OMS cũng tổ chức chủng ngừa đại trà cho bệnh sốt bại liệt trẻ con với vắc - xin tiêm của Jonas Salk (Hoa Kỳ) và vắc - xin uống của Albert Sabine (Hoa Kỳ gốc Nga). Hiện nay, số ca bại liệt đã giảm đến 99%, nhưng vẫn còn 4 ổ dịch ở Nigeria, Bắc Ấn Độ, Afghanistan và Pakistan. Do bệnh sốt bại liệt vẫn còn, nên cần tiếp tục tiêm ngừa ở cả những vùng không còn ca bệnh nào.

Trước đây, người ta tin tưởng rằng: “để dập tắt một bệnh nhiễm trùng, 70% dân chúng cần được chủng ngừa”. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng được như vậy. Vào 1950, OMS tin tưởng có thể loại trừ được bệnh lao, khi số người tiêm ngừa đã lên đến 80 - 85%. Thế nhưng các ổ lao phổi vẫn còn ở các nước nghèo, với sự tàn cầu hóa, các phương tiện di chuyển nhanh, tối tân, bệnh lao vẫn còn cơ hôi phát triển ở nhiều nơi.

Vào thế kỷ XXI này, con người chưa tìm ra vắc - xin cho tất cả các mầm bệnh. Ngoài ra, một số vắc - xin có mặt trên thị trường không có khả năng phòng ngừa hoàn toàn như vắc - xin phòng ngừa ung thư cổ tử cung, tiêm vắc - xin chỉ có tác dụng khi chưa nhiễm papillomavirus.Vắc - xin Gardasilchỉ nhắm vào các gốc HPV 16 và 18 mà thôi.

Nhiều bệnh nhiễm trùng như AIDS, Ebola, Degue... chưa có phương thức điều trị cũng như chưa có vắc - xin phòng bệnh, nhưng các nhà khoa học đặt nhiều kỳ vọng sẽ tìm được các vắc - xin cho các bệnh này. Cho nên, thuốc chủng vẫn là phương pháp cơ bản để chống lại các dịch bệnh.