Chăm sóc, bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng một nhu cầu tất yếu

Sức khỏe tâm thần – một lĩnh vực cần được chăm sóc, bảo vệ

Sức khỏe là vốn quý của mỗi con người và của xã hội. Tổ chức Y tế thế giới định nghĩa đó là trạng thái hoàn toàn thoải mái về cơ thể, tâm thần và xã hội, chứ không phải chỉ không có bệnh hay tật. Như vậy, sức khỏe ở đây bao gồm sức khỏe cơ thể và sức khỏe tâm thần, trong đó, sức khỏe tâm thần có tác động qua lại, quan hệ hữu cơ rất mật thiết với sức khỏe cơ thể.

Về sức khỏe cơ thể (bệnh tật) có rất nhiều chuyên khoa thực hiện việc chăm sóc và điều trị, còn sức khỏe tâm thần mới chỉ có chuyên khoa tâm thầm đảm nhiệm. Trong khi đó bất cứ một bệnh cơ thể nào hay bất cứ một sang chấn tâm lý, cá nhân, gia đình, xã hội nào ít nhiều đều ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, và một rối loạn tâm thần nào đó nếu không được hoặc chậm trễ chan thiệp tích cực cũng sẽ gây ảnh hưởng tới sức khỏe cơ thể với các mức độ khác nhau.

Điều tra dịch tễ lâm sàng 10 bệnh tâm thần ở các địa điểm thuộc 8 vùng kinh tế, xã hội khác nhau trên cả nước trong thời gian 3 năm (2000 – 2002) của Dự án bảo vệ Sức khỏe Tâm thần cộng đồng ở nước ta cho thấy, tỷ lệ mắc chung 10 bệnh tâm thần thường gặp chiếm 14,9% dân số. Như vậy, chỉ tính 10 rối loạn tâm thần thì nước ta đã có trên 12 triệu người cần có sự chăm sóc về sức khỏe tâm thần. Trong khi đó, theo phân loại bệnh Quốc tế lần thứ 10 (ICD -10) ban hành năm 1992, trong lĩnh vực tâm thần có trên 300 mã bệnh, và tỷ lệ 300 rối loạn có liên quan tới tâm thần, chiếm 25 – 30% dân số. Như vậy, số người có rối loạn liên quan đến tâm thần ở nước ta còn lớn hơn rất nhiều…

Về việc triển khai ở nước ta

Từ năm 1999, nước ta đã triển khai Dự án Bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng với mục tiêu nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho nhân dân theo phương thức lồng ghép vào hoạt động của trạm y tế xã, phường, trọng tâm tập trung vào ba bệnh: tâm thần phân liệt, động kinh và trầm cảm.

Đến nay, 100% số tỉnh, thành phố trong cả nước với 73% số xã, phường đã triển khai dự án. Đã phát hiện và điều trị tổng cộng 177.357 bệnh nhân/ 329.910 bệnh nhân ước tính trên toàn quốc mắc bệnh (đạt 54%). Nhiều bệnh nhân được điều trị ổn định, hòa nhập với gia đình, cộng đồng.

Đến hết năm 2011 cả nước đã xây dựng được 35 bệnh viện chuyên khoa tâm thần (trong đó có 3 viện/ bệnh viện tuyến trung ương); 25 khoa tâm thần trong bệnh viện đa khoa tỉnh; 23 khoa tâm thần trong trung tâm phòng, chống các bệnh xã hội tỉnh… trung bình đạt 12,8 giường bệnh/ 100.000 dân.

Theo BS, La Đức Cường, Trưởng Ban Điều hành Dự án cho biết, do được thực hiện tại tuyến y tế cơ sở, triển khai tới gia đình người bệnh và trực tiếp hỗ trợ cho bệnh nhân nghèo (vì phần lớn gia đình người bệnh tâm thần là đối tượng nghèo của xã hội) nên người bệnh được hưởng nhiều lợi ích. Về hiệu quả kinh tế, người bệnh có thuốc tại chỗ, bệnh ổn định không phải nằm viện, gia đình không phải tốn tiền đi chăm sóc, phục vụ. Một bệnh nhân điều trị theo dự án tại cộng đồng chỉ hết khoảng 150.000 đông/ năm nếu sử dụng an thần cổ điển. Trongkhi đó một giường bệnh tuyến trung ương phải chi hết 50 triệu đồng/ năm, tuyến tỉnh là 15 – 30 triệu đồng/ giường bệnh/ năm. Điều quan trọng là người bệnh được phát hiện sớm, được quản lý và điều trị. Bệnh ổn định, họ không gây rối loạn xã hội mà có thể tự kiếm sống, hòa nhập với cộng đồng. Hơn nữa, ở những địa phương được triển khai dự án, các cấp chính quyền và người dân nhận thức đầy đủ hơn về sức khỏe tâm thần. Vì thế, khi gia đình có người bị bệnh tâm thần không còn việc cúng bái mà họ tìm đến sớm hơn và đúng chuyên khoa để chữa trị. Nếu như trước đây khi chưa có dự án, chúng ta hay bắt gặp những người bệnh tâm thần mãn tính, lang thang ở khắp các làng quê, góc chợ, xóm phố thì giờ đây ít thấy hơn.

Tuy nhiên, ông Cương cũng cho biết thêm, trong quá trình triển khai dự án cũng còn rất nhiều khó khăn như thiếu trầm trọng nguồn nhân lực. Đội ngũ cán bộ tuyến tỉnh còn thiếu và yếu, chưa thu hút được bác sĩ về các cơ sở khám chữa bệnh chuyên khoa tâm thần; Xã hội còn kỳ thị, mặc cảm không chỉ đối với người bệnh mà còn đối với cả thầy thuốc tâm thần. Hơn nữa, bệnh tâm thần là bệnh mãn tính, điều trị kéo dài nên hiệu quả điều trị, hiệu quả kinh tế và hiệu quả cho xã hội chưa nhìn thấy ngay. Bệnh tâm thần không phải là bệnh gây bùng phát cấp tính nguy hiểm như các bệnh truyền nhiễm khác nên sự quan tâm của xã hội chưa nhiều.

Định hướng trong thời gian tới

Theo kế hoạch, hoạt động của Dự án Bảo vệ Sức khỏe Tâm thần Cộng đồng ở nước ta năm 2012 và những năm tiếp theo là đẩy mạnh việc phòng, chống và cải thiện sức khỏe tâm thàn cộng đồng, góp phần nâng cao sức khỏe cho nhân dân, giữ gìn an ninh trật tự và an sinh xã hội mà trước hết là tăng cường giáo dục truyền thông về bệnh trên các kênh thông tin đại chúng.