Cây mướp sát

Đây là cây nhỡ, thường cao 4 - 6m, hoặc hơn, thân và cành có vỏ dầy, xù xì, gỗ mềm. Lá mọc so le, tập trung ở đầu cành; phiến lá hình mũi mác hẹp, dài 15 - 30cm, rộng 3 - 6cm, ngọn và gốc lá nhọn. Cụm hoa là một xim ở ngọn cành, xoè rộng 4 - 5cm, mang nhiều nụ và hoa màu trắng, có 5 cánh dính liền nhau, phía dưới tạo thành ống dài. Mặt trong ống có lông. Nhị 5, đính ở gần giữa ống tràng. Họng tràng màu đỏ gạch. Quả hạch đơn độc, hình trứng, vỏ quả màu lục nhạt, có 2 ô, chứa 2 hạt. Hạt màu xám nhạt, dài 3 - 3,5cm, rộng 2 - 2,5cm. Toàn cây có nhựa mủ trắng như sữa. Mùa hoa: tháng 4 - 6; quả: tháng 7 - 9.

Cùng chi này, ở nước ta còn một loài nữa là mướp sát hường (Cerbera odollam Gaertn.), cũng là một cây độc. Cây này chỉ khác cây trên ở chỗ có chỉ nhị đính gần họng tràng, gốc các thuỳ của tràng nâu vàng. Quả hạch, hình cầu.

Cây mướp sát còn gặp ở Campuchia, ít gặp hơn ở Lào. Ngoài ra, nó còn có ở Trung Quốc (Hải Nam ), Đài Loan, Ấn Độ và châu Đại Dương.

Quả có hình dáng đẹp, nhưng trong hạt có chứa các glycosid độc đối với tim, chủ yếu là cerberin (khoảng 0,08 - 0,16%), cerpain, neriifolin, thevetin B. Các chất này có tác dụng trợ tim như digitoxin, nhưng độc, nên phải thận trọng khi dùng làm thuốc. Nhựa mủ có tác dụng tẩy mạnh. Ngoài ra, nhân hạt còn có khoảng 50% chất dầu béo màu vàng tươi, không khô, đốt cháy sáng. Lá, nhựa mủ và đặc biệt dầu hạt đều độc và có tác dụng tẩy mạnh.

Ở Philippines và Tân Đảo người ta dùng hạt để đuốc cá. Người Myanmar dùng dầu hạt bôi chữa ngứa ngoài da. Vỏ cây mướp sát, có nơi dùng lá, được dùng làm thuốc tẩy.

Khi bị ngộ độc do mướp sát thì nôn mửa dữ dội, sau đó mệt lả, nhức đầu, chóng mặt và đau bụng. Ngộ độc nặng hơn thì gây trụy tim mạch, không đo được huyết áp, có khi hôn mê. Nếu không cấp cứu kịp thời thì nạn nhân sẽ chết.

Để giải độc và điều trị, trước hết cần rửa dạ dày để loại bỏ chất gây độc ra khỏi cơ thể. Chữa triệu chứng bằng cách tiêm dưới da atropin liều cao (0,5 - 1mg). Nếu nhịp tim vẫn chậm thì sau 1 - 2 giờ có thể tiêm lần thứ hai với liều như trên. Sau đó phải đưa nạn nhân đến các cơ sở y tế gần nhất để tiếp tục cứu chữa.

Đây là một cây độc. Tuy dáng cây và hoa đẹp, nhưng không nên trồng mướp sát để làm cảnh, hoặc làm cây cho bóng mát.