Cây chuối có nguy cơ tuyệt chủng?

Để tránh bệnh này, những người trồng chuối chuyển sang phá các cánh rừng để trồng chuối Gros Michel cung cấp cho thị trường. Kết quả là hàng triệu ha rừng bị phá huỷ. Nhưng vẫn không lại trừ được bệnh héo Panama . Đến năm 1960 các nhà trồng và kinh doanh chuối hầu như bị phá sản và tương lai của cây chuối bị đe doạ diệt vong.

Trên con đường tìm tòi để thay thế giống chuối bị bệnh Panama tiêu diệt, người ta tìm ra giống Cavendish. Giống chuối này có khả năng chống được bệnh héo rũ Panama và được phổ biến rộng rãi trên khắp thế giới để thay thế giống Gros Michel. Nhưng đến năm 1992 lại xuất hiện một chủng nấm Fusarium cubense mới và gây bênh cho giống chuối Cavendish. Chủng nấm này xuất hiện ở Châu Á. Sau khi xuất hiện, chủng nấm Fusarium này được gọi là chủng 4, phá hoại nghiêm trọng các đồn điền trồng chuối ở Inđônexia, Đài Loan, Ôxtrâylia. Hiện nay chủng nấm này đang nhanh chóng lây lan rộng ở các nước Châu Á. Khả năng chủng nấm này lây lan sang các nước Châu Phi, Châu Mỹ là không có cách gì ngăn cản được. Một số nỗ lực lớn của các nhà khoa học mang tính toàn cầu đang được tiến hành để cứu lấy cây chuối. Người ta đang triển khai công việc theo hai hướng khác nhau. Hướng thứ nhất là lai tạo các giống chuối có khả năng chống được bệnh rũ Panama . Hướng thứ hai là chuyển gien chống chịu bệnh héo rũ cho giống chuối Cavendish.

Việc lai tạo giống chuối có khả năng chống chịu bệnh cao là công việc không dễ dàng. Bởi vì chuối là loại cây thường rất ít kết hạt. Trong tự nhiên cây chuối không sinh sản hữu tính. Những thí nghiệm được tiến hành với cây chuối, cho thấy là thụ phấn cho chuối phải mất 4 tháng sau chuối mới cho quả. Cứ khoảng 300 quả mới tìm thấy một hạt. Trong điều kiện phòng thí nghiệm chỉ 1/3 số hạt chuối có khả năng nảy mầm. Hạt nảy mầm được đưa ra khỏi ống nghiệm và trồng trong nhà kính. Sau đó cây chuối mới được trồng ra vườn. Những quả chuối đầu tiên của thế hệ sau phải mất 2 năm sau khi thụ phấn mới được thu hoạch. Sau đó mới có thể đánh giá được chất lượng quả và mới có vật liệu để đánh giá các các đặc tính chống chịu sâu bệnh. Vì vậy, phương pháp tạo giống mới theo cách này mất rất nhiều thời gian và kết quả nhiều khi không được như người tạo giống mong muốn. Vào thập niên 90 của thế kỷ 20, Hiệp hội nghiên cứu Nông nghiệp Hôngdurát (FIHA) đã tạo ra giống chuối Goldfinger (ngón tay vàng) bằng cách cho lai với nhau hơn 350 giống chuối. Giống chuối được tạo ra chỉ phù hợp cho việc ăn sống và để nấu nướng chế biến ra thực phẩm. Giống lai này được một số người tiêu dùng chấp nhận nhưng không ngọt bằng giống Cavendish và không được thị trường Mỹ chấp nhận.

Hướng thứ hai là hướng chuyển gien. Các nhà khoa học Bỉ đang có nỗ lực để chuyển gien chống chịu bệnh héo rũ Panama cho cây chuối. Họ đang sở hữu một tập đoàn lớn nhất thế giới về giống chuối, gồm 1200 giống được lưu giữ trong các ống nghiệm. Tuy nhiên, việc tìm ra và chuyển gien chống chịu bênh héo rũ Panama hiện đang chỉ là những ý tưởng khoa học. Trên con đường tìm tòi, các nhà di truyền đã tạo được một giống chuối ngọt bằng cách chuyển cho chuối một loại gien tạo đường từ củ cải đường. Giống này có khả năng chống chịu với bệnh do nấm Mycosphaerella (nấm gây bệnh blak sigatoka). Điều cần chú ý là hiện nay ở nhiều nước trên thế giới việc phản đối các thực phẩm chuyển gien đang diễn ra mạnh mẽ. Một cuộc khảo sát ở Anh cho thấy là 82% người dân Anh nói rằng họ không mua chuối chuyển gien, ngay cả khi các quả chuối này được chứng minh là an toàn.

Theo các chuyên gia, dịch bệnh héo rũ Panama đối với cây chuối đang tạo ra nguy cơ thực sự và trực tiếp đối với các nước đang phát triển, đặc biệt là các nước ở khu vực Đông Phi. Tại các nước đông dân quanh vùng hồ Victorianhư: Uganda, Kenya, Tanzania, Burundi, Ruanda… chuối là nguồn dinh dưỡng chính. Chuối chiếm gần như 100% nguồn chất bột (hyđratcacbon) trong bữa ăn của họ. Không có chuối, khoảng 20 triệu người lâm vào cảnh khó khăn. Trong khi đó các giống chuối Châu Phi, cũng tương tự như giống Cavendish đang bị bệnh héo rũ Pananma đe doạ nghiêm trọng. Chương trình nghiên cứu chuối quốc gia của Uganda cho biết các giống chuối đã được trồng trên 50 năm hiện nay cho quả ít vì bị sâu bệnh và cần được thay thế trong vòng 5 năm tới.

Nguồn: Tạp chí Trái đất xanh, số 8, tháng 9/2005