Cách sắc và uống thuốc: Một phương pháp không kém phần quan trọng trong lĩnh vực điều trị của Đông y

Phương pháp là một phương cách, biện pháp tất yếu để đạt đến sự thành công đáp ứng mọi yêu cầu trong cuộc sống xã hội.

Muốn trị bệnh đạt hiệu quả cao, ngoài những yếu tố quan trọng của người Thầy thuốc Đông y như y đức, trình độ chuyên môn… người Thầy thuốc còn cần phải có nhân thuật tức nhân đạo và kỹ thuật điều trị bệnh. Người Thầy thuốc phải biết hướng dẫn bệnh nhân về cách sắc thuốc, cách uống thuốc cũng như kiêng cữ…

“Kỹ thuật” trong ngành y là một thuật ngữ có ý nghĩa rộng lớn!

Ở đây, với khuôn khổ bài viết này, chỉ đề cập đến ý nghĩa thực nghiệm trong điều trị.

Người Thầy thuốc - ngoài việc chẩn đoán đúng bệnh, sử dụng phương thuốc sao chế thích nghi với bệnh lý - còn cần phải có kỹ thuật và tận tình hướng dẫn cách sắc thuốc, cách uống thuốc đúng phương pháp cho bệnh nhân mới đạt được kết quả mong muốn.

Ví dụ: Khi bệnh nhân bị cảm nhiễm tà khí phong hàn, phương pháp điều trị là phải dùng những vị tân ôn để phát hãn (Tức dùng những vị thuốc có mùi thơm, ôn tính làm cho cơ phu ấm lên, lỗ chân lông mở ra đẩy hàn tà ra ngoài cơ thể).

Nếu sắc thuốc lâu (vì đổ nhiều nước) lại không đậy kín miệng ấm và vòi ấm, những vị thuốc tân ôn ấy sẽ bốc hơi bay hết mùi thơm, sẽ không còn tác dụng phát hãn nữa. Những vị thuốc có mùi thơm dễ bốc hơi như: Bạc hà, Kinh giới, Tế tân… ta nên để riêng ra ngoài cái tô, chờ thuốc tới đang nóng ta chế vào, lấy đĩa đậy lại, hãm khoảng 2-3 phút, các hoạt chất của thuốc sẽ ra hết mà mùi thơm vẫn còn nguyên vẹn, ta chắt thuốc ra uống nóng là cách uống tốt nhất.

Thuốc uống giải cảm - ngoại cảm ở giai đoạn Thái dương kinh - ta phải chú trọng vận dụng tốt phương pháp phát hãn, vì khu trục tà khí ở kinh này (Tà khí còn ở biểu phần) duy nhất chỉ có cách phát hãn (Biểu khả hãn) đẩy tà khí ra ngoài cơ thể bằng cách cho ra mồ hôi.

Nếu không phát hãn được - vì sắc thuốc không đúng phương pháp - thì phương thang sử dụng ấy có chính lịnh cũng khó thu công và sẽ không có kết quả.

Về nguyên tắc phát hãn Đại y tôn Hải Thượng Lãn Ông đã từng dạy: “Lợi dược bất hiềm sanh, vưu tiện ư thanh cơ”.

Tức là lợi dụng những vị thuốc có mùi thơm (Tân ôn và tân lương) để phát hãn thì không nên sắc nhiều nước, sắc lâu, mà chỉ nên đổ ngập nước, luộc qua 1-2 lần, để giữ được hương vị của thuốc mới có khả năng làm ra mồ hôi, mới thuận tiện cho việc trị bệnh.

Uống thuốc phát hãn để giải cảm còn cần phải uống thuốc nóng - nếu khí trời se lạnh uống thuốc xong phải nằm trùm mền, tạo điều kiện thân nhiệt, lỗ chân lông mở ra, mồ hôi sẽ xuất tốt hơn.

Khi uống thuốc đã đổ mồ hôi giải được tà khí rồi, dùng khăn khô lau ráo mồ hôi, ăn cháo ấm (ăn nóng mồ hôi sẽ ra tiếp) và nên ở trong nhà không nên ra ngoài gió dễ cảm nhiễm phong tà bệnh sẽ tái phát, gọi là trùng cảm sẽ nặng hơn và khó trị hơn.

Về nguyên tắc uống thuốc bổ:

Cách sắc và uống thuốc bổ thì hoàn toàn ngược lại với cách sắc và uống thuốc giải cảm. Nguyên tắc điều trị các bệnh thuộc thể hư chứng của Đông y là điều bổ (Hư tắc bổ).

Người thầy thuốc đãn chẩn đoán đúng, sử dụng phương thuốc thích hợp, mà không quan tâm hướng dẫn bệnh nhân cách sắc và uống thuốc bổ, thì dù cho có thánh phương, thần dược cũng chẳng đạt được kết quả cao, mà có khi còn bị tác dụng ngược lại.

Ví dụ: Uống thuốc bổ huyết, dưỡng huyết nếu không hướng dẫn bệnh nhân đổ nhiều nước, sắc riu riu để hở miệng ấm, vòi ấm cho mùi thơm bốc ra mà sắc ít nước, đậy kín miệng vòi ấm hạn chế bốc hơi của những vị thuốc tân ổn bổ huyết, dưỡng huyết như: Xuyên nhung, Đương quy… và lại cho uống thuốc nóng, làm cho bệnh nhân đổ mồ hôi sẽ gây thương tổn đến phần âm huyết.

Và như vậy là chẳng bổ, chẳng dưỡng được huyết gì cả.

Đại y tôn Hải Thượng Lãn Ông đã từng dạy chúng ta về cách sắc thuốc bổ như sau:

“Bổ thang tu dụng thục, tối nghi ư dưỡng huyết”

Tức là uống thuốc bổ phải sắc nước nhiều, sắc lâu lâu, để hở miệng vòi ấm cho bay hết mùi thơm, rất thích nghi, rất tốt cho việc bổ huyết và dưỡng huyết.

Cách uống thuốc Đại y tôn cũng luôn nhắc nhở chúng ta qua câu cách ngôn: “Phục thang hoàn pháp, nghi ư bán bảo, bán cơ, nãi tốc kiên công” nghĩa là phương pháp uống thuốc thang hoặc thuốc hoàn thích nghi vào thời điểm không đói không no (Bụng lưng lửng) mới kiến hiệu và sẽ thu công nhanh hơn.

Phương pháp uống thuốc cơ bản đã góp phần quan trọng trong nguyên tắc điều trị.

Trong thực nghiệm lâm sàng cần linh hoạt sử dụng tính năng và nhiệt độ của thuốc, để thích nghi với bệnh tình như sau:

- Uống thuốc bổ dưng ta nên uống thuốc vào ban ngày (Uống trước khí âm về)

- Uống thuốc bổ âm ta nên uống thuốc vào ban đêm (Uống trước khí dương đến)

- Dùng thuốc hàn, lương để trị nhiệt chứng ra nên uống thuốc ấm nóng.

- Dùng thuốc ôn, nhiệt để trị hàn chứng ta nên uống thuốc nguội…

Vì như chúng ta đã biết: Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu nghĩa là cùng chung một tính chất thì dễ dung nạp, dễ hoà hợp.

Cách sắc và uống thuốc vẫn mãi là một trong những yếu tố quan trọng trong phương pháp điều trị của Đông y đã được khẳng định từ ngàn xưa.

Chúng ta cần phải thừa kế và cùng nhau phát huy thật tốt phương pháp khoa học này.

Nguồn: Tạp chí Đông y, số 372, 2005, tr 29-30