Bước đầu trồng thử Macadamia ở Việt Nam

Macadamia là tên gọi chung cho 9 loài cây thuộc chi Macadamia, họ Cheo thui (Proteaceae). Hai loài cây có giá trị thương mại trong chi này là M. integrifolia Maiden & Betche lá mọc vòng 3 lá một cụm, quả có vỏ nhẵn, M.tetraphylla. L.Johnson lá mọc vòng 4 lá một cụm, quả có vỏ sù xì. Cả hai loài này đều nguyên sản ở vùng ven biển phía Đông – Nam Queensland và Đông - Bắc New Wales của Australia. Các loài khác không thể ăn được vì hạt có vị đắng.

Macadamia là cây thân gỗ thường xanh, có thể cao 9 – 12m, thuộc nhóm quả hạch, hạt có vỏ cứng, tỷ lệ nhân 30 – 50%, tỷ lệ dầu trong nhân 71 – 80%, tỷ lệ đường 4%. Hạt tương đối lớn, 121 – 137 hạt/kg. Nhân hạt Macadamia được dùng làm nhân bánh ngọt, nhân socola, kem, bánh hộp, hoặc ăn trực tiếp ở dạng đồ hộp.

Cây này được trồng phổ biến như một cây ăn quả ở Hawai từ những năm 1930, sau đó được trồng rộng rãi ở Australia từ năm 1960. Đến năm 1994, diện tích trồng Macadamia ở Australia đã vượt Hawai, năm 1997, ở Australia đã trồng 12.050 ha (Burket, 1998). Hiện nay, Macadamia đã được trồng ở một số nơi khác như Trung Quốc, Nam Phi, Kenya, Zimbabwe, Israel, Califonia, Galenala, Brazil, Costa Rica v.v…

Theo Hare, Loebel và Skinner (2003) thì tại Australia sau 4 năm chỉ thu hoạch được 300kg hạt/ha đến năm thứ 12 đã có thể cho 4,5 tấn hạt/ha, năm thứ 10 thì thật sự có lãi. Giá hạt từ năm 1990 đến năm 2002 dao động trong khoảng 1,6 – 2,75 dola Australia (tương đương 17.000 – 33.000 đ/kg theo thời giá hiện nay).

Vùng trồn Macadamia thích hợp là nơi có nhiệt độ trung bình hàng năm 20 - 25°C, lượng mưa hàng năm khoảng 1500 – 2300 mm/năm. Tuy vậy, cần tránh những nơi có gió nóng và tránh độ ẩm quá lớn trong mùa xuân hè là mùa nở hoa của cây này, cũng như tránh những nơi có sương giá và nhiệt độ thấp dưới 1°C trong mùa đông – xuân. Nhìn chung nơi trồng được Cà phê thì trồng được Macadamia.

Đất trồng Macadamia thích hợp là các loại đất sâu, có độ dốc dưới 15°C, thoát nước tốt, không bị úng ngập, giàu mùn, độ pH = 4,5 – 5,5.

Khoảng cách trồng có thể thay đổi từ 7m x 4m (tức 357 cây/ha, cho giống có tán hẹp) đến 10 x 5m (tức 200 cây/ha cho giống có tán rộng). Khi trồng phải đào hố sâu 70 x 70 x 70cm, bón lót phân chuồng hoặc phân hữu cơ đã ủ mục khoảng 6 – 8 kg/hố.

Điểm hạn chế chủ yếu ở Macadamia là phải thu hoạch hạt khi quả rụng và hạt rất dễ bị chuột ăn, nếu không có biện pháp thích hợp để phòng chống chuột thì khó có thu hoạch.

Ngoài ra, Macadamia là cây thụ phấn chéo nên việc phối hợp các giống trong một vườn giống cũng như nuôi ong sẽ làm tăng mức độ kết hạt và tăng sản lượng sản.

Ở Việt Nam Macadamia integrifolia đã được Trung tâm nghiên cứu giống cây trồng rừng thuộc Viện khoa học Lâm nghiệp Việt Nam trồng thử bằng cây hạt tại Ba Vì từ năm 1994. Đến năm 1999 một sô cây đã bắt đầu có quả, năm 2002 có cây đã có 6kg hạt, năm 2004 có cây đã đạt hơn 9kg hạt. Hạt lớn, hạt chưa sấy khô có thể đạt 90 – 130 hạt/kg.

Năm 2002 Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng đã nhập 9 dòng vô tính tốt nhất từ Australia khảo nghiệm ở một số nơi như Hà Tây, Quảng Ninh, Đắk Lắk, Sơn La, Quảng Bình v.v… Tại Ba Vì đến năm 2004 một số dòng đã bắt đầu cho quả bói, năm 2005 cả 9 dòng đều có hoa trong đó hai dòng đều có quả.

Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng cũng có những nghiên cứu về ghép cây và nhân giống bằng hom. Đến nay có công thức đã đạt tỷ lệ ghép thành công 90%, tỷ lệ cây hom ra rễ cũng đạt hơn 70%, đây là một tỷ lệ rất cao đối với loài cây này.

Trong những năm gần đây một số cơ sở khác cũng bắt đầu trồng thử Macadamia trên một số điều kiện sinh thái nhất định, ở một số nơi cây đã có quả.

Tuy vậy, cần thấy rằng đây là một số giống cây trồng mới được nhập mà chúng ta chưa có những hiểu biết cần thiết về nó. Vì thế trước khi trồng trên diện rộng cần qua khảo nghiệm, để chọn lập địa và giống cây thích hợp với từng vùng như quy định tại Điều 15 trong pháp lệnh giống cây trồng được ban hành năm 2004.