Ảnh hưởng biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường tới Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội

Quá trình đô thị hóa ở nước ta đang diễn ra nhanh và mạnh trên diện rộng. Các đô thị trên cả nước nói chung và TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội nói riêng đang trên đà phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời, khu vực này cũng nảy sinh nguy cơ phát thải khí CO ₂ra môi trường xung quanh, đe dọa đến chính môi trường sống. Hiện nay, việc phát triển đô thị ở TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội đang có một số bất cập. Tốc độ phát triển quá nhanh, trong khi năng lực quản lý phát triển đô thị chưa theo kịp nhu cầu đòi hỏi của thực tế. Phát triển hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội thiếu đồng bộ, chất lượng đô thị chưa được quan tâm đúng mức. Hệ thống xử lý nước thải còn thiếu, thu gom và xử lý chất thải trắng thực hiện chủ yếu bằng phương pháp chôn lấp. Đặc biệt, dưới tác động của BĐKH, mực nước biển dâng cao, tình trạng úng ngập cục bộ trong mùa mưa, ONMT xảy ra thường xuyên tại TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội chậm được khắc phục, ảnh hưởng đến phát triển bền vững.

BĐKH và phát triển đô thị liên quan chặt chẽ với nhau và thường có những tương tác tiêu cực. Kết quả của tiến trình phát triển kinh tế nhanh chóng cho thấy các đô thị và không gian đô thị cũng tăng trưởng nhanh chóng. Sự tăng trưởng, phát triển đô thị diễn ra mạnh mẽ tại TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội đã làm giảm khả năng thẩm thấu nước của đô thị trong trường hợp có mưa lớn. Quá trình đô thị hóa trong hai thập kỷ qua đã đồng hành cùng với sự biến mất của diện tích mặt nước. Việc san lấp các khu vực mặt nước để dành đất xây dựng khiến cho các khu đô thị hiện hữu và các khu mới được quy hoạch tăng khả năng bị ngập lụt hơn do mưa lớn hơn, bão tràn vào và những con sông, hồ quá đầy nước và bị tràn ra ngoài các đô thị.

Việc mất đi các thực thế nước và mảng xanh cũng như gia tăng mật độ xây dựng làm cho các đô thị ngày càng phải chịu ảnh hưởng từ hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, Hiện tượng này dễ thấy tại các khu vực nội thành có mật độ xây dựng dày đặc. Hiện nay, nhiệt độ ở các khu vực đô thị thường cao hơn từ 8-10 ⁰C so với nhiệt độ trung bình của các khu vực xung quanh. TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội có nguồn khí thải nhà kính lớn nhất trong phạm vi cả nước. Trong khi TP.Hồ Chí Minh là địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH với những biểu hiện như ngập lụt, nước biển dâng, xâm mặn thường xuyên, người dân đang phải hứng chịu.

Thiên tai ảnh hưởng tới Hà Nội tập trung ở một số dạng như: Lũ bất thường trên sông Hồng, sông Đuống, sông Đà; địa hình trũng có tự nhiên thấp nên dễ ngập úng; hạn hán cục bộ do mưa ít; hiện tượng cháy rừng… Có thể thấy rõ ảnh hưởng của BĐKH tác động đến Hà Nội là hiện tượng mực nước sông Hồng những ngày đầu tháng 11-2010 đã cạn rõ rệt. Trước đó, vụ đông xuân 2009-2010, mực nước sông Hồng tại Hà Nội thấp ở mức lịch sử 100 năm trở lại đây, chỉ còn +0,1m (ngày 21-2-2010) so với mực nước biển. Các sông Tích, sông Đáy, sông Nhuệ cạn kiệt, trở thành “sông chết”…

Hà Nội, những tác động của BĐKH thể hiện rõ nhất ở lĩnh vực đô thị hóa và mối quan hệ với các vấn đề xã hội và môi trường, đặc biệt là khi Thủ đô mở rộng với hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ vốn đã không theo kịp nhịp độ phát triển. Đến nay, những quy hoạch xây dựng và phát triển đô thị, tiêu chuẩn kỹ thuật xây dựng và cả những quy chế quản lý quy hoạch xây dựng và kiến thức trước đây không còn phù hợp.

Tình trạng ngập lụt xảy ra ở Hà Nội, triều cường ở TP.Hồ Chí Minh, trong nhiều ngày liền, đặt ra cho chính quyền thành phố cần chú trọng vấn đề tiêu thoát nước. Mưa bão, lụt lội, nước ú đọng nhiều ngày ở Thủ đô là do ảnh hưởng của BĐKH, một phần do quá trình quy hoạch đô thị không nghiêm túc, chặt chẽ, cơ sở vật chất yếu đẫn đến việc thành phố mất hàng trăm hồ cấp thoát nước. Cụ thể là cả TP.Hà Nội chỉ có một trạm bơm thoát nước ra sông Hồng, không đủ đáp ứng nhu cầu cấp thoát nước thải cho cả thành phố khi mưa lớn kéo dài. Các nhà khoa học cũng đã cảnh báo TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội sẽ không chỉ có nguy có bị đe dọa của BĐKH, mà cũng sẽ phải chịu áp lực di cư lớn của người tị nạn do ảnh hưởng của BĐKH từ các khu vực xung quanh.

Hai thành phố lớn là TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội hiện dân số đang ngày càng gia tăng, do vậy phải chú ý tới thích nghi với khí hậu, sử dụng tiết kiệm năng lượng, giảm khí thải CO2 ra môi trường, BVMT. Việc tập trung vào các biện pháp giảm thiểu thiệt hại và khuyến khích thích ứng với khí hậu, tiết kiệm năng lượng trong tầng lớp dân cư, BVMT sống đóng một vai trò then chốt. Đây là nhiệm vụ của toàn xã hội, mọi người dân, cùng chung tay để cùng xây dựng nên một môi trường xanh và là điều kiện then chốt của phát triển đô thị bền vững.

Các nhà khoa học đã đưa ra một số dự án xây dựng các khu đô thị ở TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội nhằm hạn chế đến mức thấp nhất ảnh hưởng xấu của hiện tượng BĐKH, như: Xây dựng các hành lang xanh, vành đai xanh, cải thiện và phát triển hệ thống mặt nước… Vành đai xanh sẽ là điều kiện để cải thiện tài nguyên xanh, đồng thời tạo hệ thống điều tiết và BVMT, phát triển cân đối, bền vững đô thị,

Để thích nghi, ứng phó với BĐKH, Hà Nội, TP.Hồ Chí Minh đã, đang có nhiều cố gắng đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, cải tạo hệ thống thoát nước đô thị với nhiều dự án, như: Khai thông dòng chảy, tăng cường mở rộng các tuyến sông lớn để nâng cao hiệu quả thoát nước khi mưa lớn xảy ra. Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã xây dựng đề cương nhiệm vụ chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó BĐKH của Hà Nội thực hiện từ năm 2010 - 2011. Theo đó, Hà Nội sẽ khảo sát các lĩnh vực y tế, ngập lụt, nông, lâm nghiệp, xây dựng, tài nguyên nước, đất, đa dạng sinh học, chăn nuôi, dịch vụ du lịch. Nhiệm vụ tập trung vào việc đánh giá và dự báo ảnh hưởng của BĐKH đến các đối tượng dễ tổn thương, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp ứng phó và các dự án ưu tiên thực hiện trong giai đoạn trước mắt và lâu dài ứng với các kịch bản BĐKH khác nhau. Mới đây, TP. Hồ Chí Minh đã phối hợp với thành phố Rotterdam và Chương trình Hợp tác về Nước và Khí hậu của Hà Lan có những nghiên cứu, hội thảo nhằm xây dựng TP.Hồ Chí Minh phát triển hướng về biển Đông, thích ứng với BĐKH; tìm ra những giải pháp cho việc phát triển đô thị bền vững.

Trước những tác động của BĐKH, ONMT, việc phát triển đô thị không chỉ ở TP.Hồ Chí Minh, Hà Nội mà trong cả nước đóng vai trò quan trọng, là hạt nhân, động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của cả vùng và của cả nước. Chính quyền địa phương, các nhà khoa học, người dân tại các đô thị cần nhanh chóng có những biện pháp, hành động, cụ thể, thiết thực nhằm giảm thiểu ONMT, ứng phó, thích nghi với BĐKH.