Ẩn sau truyền thuyết sinh vua là mối tình trần thế của Thiền Sư Vạn Hạnh

Truyền thuyết xuất thân và sự thật lịch sử về Lý Thái Tổ đan xen vào nhau một cách khác thường! Đại Việt sử ký toàn thư ghi: “Vua họ Lý, huý Công Uẩn, người Châu Cổ Pháp, Bắc Ninh, mẹ họ Phạm, đi chơi chùa Tiêu Sơn cùng với thần giao hợp rồi có chửa, sinh vua. Ngày 12 tháng 2 năm Giáp Tuất, niên hiệu Thái Bình năm thứ năm (974), thời Đinh…” một sự thực lịch sử nữa có tính quan trọng quyết định cuộc đời và sự nghiệp của Lý Thái Tổ, đó là những hành trạng của Thiền sư Vạn Hạnh. Ngài họ Lý, người làng Cổ Pháp, tức làng Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh ngày nay). Chưa rõ năm sinh, chỉ biết năm 1018 ngài mất. Ngài thông minh xuất chúng, năm 21 tuổi theo học đạo với Lục Tổ Thiền Ông. Mỗi lời Ngài nói được người đời coi như sấm ngữ. Ngài bày mưu cho vua Lê Đại Hành phá Tống, bình Chiêm, sau này chính Ngài vận động đưa Lý Công Uẩn lên ngôi, lập nên nhà Lý!... Đó là chuyện thật cùng truyền thuyết từ ngàn năm qua. Đến cuối thế kỷ thứ XX, các nhà nghiên cứu đã biết thêm nhiều tư liệu mới nữa, trong đó có bia “Lý gia minh trạch” ở Chùa Tiêu. Những tư liệu lịch sử dần dần hé mở một sự thật trần thế. Người đàn bà họ Phạm mà Đại Việt sử ký toàn thư ghi, tên thật là Phạm Thị Ngà. Bà là người thủ hộ, chuyên quét sân, làm vườn và nhang khói cho chùa Minh Châu. Chùa này nằm trong cụm chùa là trung tâm phật giáo nổi tiếng: Phật Tích, Đạm, Tiêu Sơn, Tràng Liên… Tại đây, nhà sư Vạn Hạnh thấy bà là người tươi tốt, phúc hậu, đã dẫn mạch cho bà đặt mộ phụ mẫu để sau này được vượng phát. Đó là khu mộ tại rừng Miễu. Khi mang thai, không được khán hộ trong chùa nữa, bà Phạm Thị Ngà ra làng để ở và sinh con. Ở khu vực xóm Đường còn thấy những dấu tích như bàn đẻ, dao cắt rốn bằng đá, ao tắm… Và những câu chuyện lưu truyền về việc bà Phạm Thị Ngà sinh hạ, nuôi con với ngụ ý rất rõ Lý Công Uẩn là con của Thiền sư Vạn Hạnh.

Trong những nhà nghiên cứu sâu về cuộc đời, thân thế của Lý Công Uẩn, tiến sĩ Quỳnh Cư có những mình giải sắc sảo và rất xác đáng. Vậy nên ta biết được một thiên tình sử ngàn năm trước giữa vị thiền sư uy tín lừng lẫy với những đóng góp to lớn cho đời sống đất nước, cùng người nữ thủ hộ. Và Lý Công Uẩn là kết quả tuyệt vời của mối tình đó. Trong thiên nam ngữ lục đã ghi rằng:

Tự nhiên thấy giấc hồn hoa

Ngỡ ai đã đến giao hoà cùng ai

Âm dương thăng giáng một hồi

Thuỷ Liêm động mở, ngọc lơi dề dề.

Khi con lên ba tuổi, bà Phạm Thị Ngà đem đến gửi nhà sư Lý Khánh Vân, người em ruột của nhà sư Vạn Hạnh. Năm Lý Công Uẩn lên bảy tuổi mới được đến ở với cha, và bắt đầu được cha dạy dỗ chu đáo. Khôi ngô, tuấn tú, và thông minh, lại được người cha xuất sắc dạy dỗ, rèn rũa cho, nên Lý Công Uẩn sớm thành người có học vấn và trí tuệ hơn người. Nhiều truyền thuyết siêu phàm và sấm ký lạ lùng về Lý Công Uẩn, chính là Thiền sư Vạn Hạnh tạo nên. Đó là bước chuẩn bị đưa Lý Công Uẩn lên ngôi cao sau này. Với uy tín lớn với triều đình nhà Đinh, rồi sau đó lại được Lê Ngọc Hoàn cực kỳ kính trọng, nên nhà sư Vạn Hạnh đã tiến cử Lý Công Uẩn vào bộ máy quyền lực triều Lê, làm đến chức Điện tiền chỉ huy sứ. Rồi khi Lê Ngoạ Triều băng hà, Lý Công Uẩn được triều thần tôn làm hoàng đế.

Sinh ra nơi cửa chùa, được nuôi dưỡng, giáo dục theo văn hoá Phật giáo, rồi lại được giới sư sãi ủng hộ, tôn phò lên ngôi báu, nên Lý Công Uẩn rất ưu đãi tăng ni, lấy Phật giáo làm quốc đạo. Lên ngôi vua, Lý Thái Tổ với vương triều kỷ nguyên mới, kỷ nguyên văn minh Đại Việt, chọn Đại La làm Kinh đô và đổi tên là Thăng Long. Rồi sau đó, triều Lý dựng Văn Miếu, mở Quốc Tử giám, xác lập chế độ đại học, mở khoa thi tuyển nhân tài… Những sự kiện trên là những dấu mốc văn hoá mang ý nghĩa trường cửu! Như sử gia Ngô Sĩ Liên đã đánh giá rằng: “Triều Lý nhân ái, triều Trần anh hùng” rằng: “Nền nhân chính thời Lý được hình thành chính là từ Thái tổ Lý Công Uẩn…” Khi làm đến hoàng đế, Lý Công Uẩn có thừa quyền hành, nhưng chính do Phật giáo, sức mạnh vô song của thời đại ông với những quy chế của nó, khiến Lý Công Uẩn không thể nêu rõ tên thật cha, mẹ của mình!... Tuy vậy, đằng sau Lý Thái Tổ là một chỗ dựa to lớn: Thiền sư Vạn Hạnh, người cha, một trí tuệ lớn vào bậc nhất đương thời! Cho đến ngày 15 tháng 5 năm Thuận Thiên thứ 9 (1018), Thiền sư Vạn Hạnh gọi tăng chúng đến, rồi ông đọc bài kệ:

Thân như ánh chớp có rồi không

Cây cối xanh tươi thu não sầu

Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi

Kìa kìa ngọn cỏ giọt sương đông

(Ngô Tất Tố dịch)

Sau đó, ông nói với các đệ tử: “Các ngươi muốn đi đâu? Ta không lấy chỗ trụ mà trụ, cũng chẳng dựa vô trụ mà trụ”. Nói xong giây lát ngài mất. Lý Công Uẩn đã truy phong cha mình là Hiển Khánh Đại Vương, cũng phong cho mẹ mình là Minh Đức Thái Hậu, nhân dân kính trọng gọi là Thánh Mẫu.

Cho đến nay, ở Đình Bảng, Tiên Sơn, dân chúng vẫn thờ phụng Thiền sư Vạnh Hạnh và bà Phạm Thị Ngà, có những tượng thờ và nhiều câu đối nêu cao công đức của hai vị. Cuộc sống và tình cảm của hai vị thuở tại thế luôn được dân chúng ngưỡng vọng, sùng kính, bởi nhiều lẽ cao sâu, trong đó có một lẽ cao sâu vô cùng là đã tạo ra cho đất nước một người anh hùng đã sáng lập Lý triều, sáng lập kinh đô Thăng Long.