Ả Rập làm chủ Ấn Độ Dương và thông thạo đường biển Đông Nam Á

Người Ả Rập với Hồi giáo năng động (từ thế kỷ VII) đã xâm lấn nhiều lãnh thổ phương Tây rồi đi giao thương và truyền bá đạo Hồi khắp vùng Bắc Phi - Cận Đông - Đông Á, nên họ hiểu biết địa lý các vùng này và vẽ bản đồ chính xác hơn.

1. Bản đồ Edrĩsĩ (1154) vẽ Ấn Độ Dương thông với Thái Bình Dương

Abũ Abdallah al - Edrĩsĩ gốc Ả Rập sinh năm 1099, đi du khảo khắp nơi, đến đâu ghi chép đó. Năm 1154, Edrĩsĩ viết một công trình địa lý rất quan trọng. Ngoài tư liệu thu thập riêng, ông còn tham chiếu mười công trình địa lý đồ sộ khác. Đó là công trình của tác giả Ả Rập vẽ một công trình cơ bản của Ptolémée (2). Ông rút kinh nghiệm và bài học của Sulayman, một thương gia hàng hải rất quen thuộc từ Bagdãd đến Ấn Độ và Trung Quốc. Sulayman đã ghi chép tình hình địa lý Ấn Độ Dương, tiểu châu lục Ấn Độ, vùng Đông Nam Á và Trung Quốc lên tới Sila (Cao Ly)… vào một tác phẩm địa lý năm 851 (3).

Bản đồ Edrĩsĩ in kèm đây (4), đặt đất thánh Mecca ở trung tâm thế giới, nhưng để phương Nam lên trên, phương Bắc xuống dưới. Phần Địa Trung Hải - Âu Châu - Bắc Phi Châu và đặc biệt sông Nil ở Ai Cập hầu như lặp lại ở bản đồ Ptolémée. Còn phần bắc Ấn Độ Dương - Nam Dương - Đông Nam Á - Trung Quốc, thì vẽ gần thực tế hơn nhiều. Đảo dài rộng nhất ở Đông Nam Á, đó là đảo Sumatra. Tên nước Đại Việt đương thời ghi bằng chữ Ả Rập đọc là Kafchekuo, tức Giao Chỉ quốc. Nhưng hình dáng Giao Chỉ thế nào thì chưa rõ, thậm chí chưa xác định vị trí cho đúng. Tuy nhiên, bản đồ Ả Rập này ghi dấu tiến bộ rất lớn trong lịch sử đo vẽ thế giới thượng cổ. Tây Âu vẫn còn phổ biến dùng bản đồ Ptolémée (sai lầm về Đông Nam Á) cho mãi tới thế kỷ XV và đầu thế kỷ XVI.

2. Bản đồ Abraham Cresques 1375 đã sử dụng tri thức địa lý của Ả Rập và hồi ký của Marco Polo.

Abrahm Cresques người gốc Do Thái, nổi danh về vẽ bản đồ và sáng chế các dụng cụ đo đạc thiên văn - địa lý. Ông phục vụ Pierre xứ Aragon (đông bắc Tây Ban Nha) – là nhà vua bảo hộ khoa địa lý học và việc giao thương giữa các dân tộc Do Thái giáo – Công giáo - Hồi Giáo, dù bị Giáo hoàng La Mã cấm cản. Cresques trở thành hoạ sĩ vẽ bản đồ thời danh nhất, nhờ nguồn gốc Do Thái nên dễ thâm nhập tri thức khoa học của cả Âu Châu và Hồi giáo. Ông đã tham chiếu nhiều tác phẩm khoa học Ả Rập được dịch ra tiếng Hébreu (tiếng Do Thái cổ) trước khi địch ra tiếng Latinh (5).

Bản đồ thế giới của Cresques vẽ năm 1375 đã sử dụng tư liệu của Ptolémée về Tây phương, đồng thời sử dụng kiến thức của Ả Rập về Đông phương. Ông cũng sử dụng sách ký sự Kỳ quan thế giới(Livre des Merveilles) của Marco Polo phục vụ triều đình Nguyên Mông suốt 16 năm, lúc đi theo đường bộ buôn bán tơ lụa, lúc về theo đường thuỷ qua Việt Nam – Chăm Pa và Sumatra. Nên bản đồ thế giới của Cresques tương đối chính xác hơn cả, lại vừa gợi cảm bằng những hình hoạ người và vật đặc thù địa phương.

Lần đầu tiên, châu lục Ấn Độ được vẽ theo hình tam giác, góc nhọn nhô ra đại dương; Trung Quốc có tên là Cathay. Tuy nhiên, Giao Chỉ quốc(Gaugigu theo Marco Polo) vẫn chưa được hiện hình rõ nét.

Bản đồ Edrĩsĩ 1154 và bản đồ Abraham Cresques 1375 là hai bản đồ rất quý, vừa vẽ khá đúng thực trạng, vừa biểu hiện việc giao lưu giữa các nền văn minh lớn Đông – Tây ở thời cổ đại và trung cổ.

Nguồn: Xưa và Nay, số 131, 1/2003, tr 33-34