100 năm lãnh sự & thương mại Hoa Kỳ có mặt tại Việt Nam

Hiện diện của Mỹ có nguồn gốc Pháp

Nhà ngoại giao Hoa Kỳ đầu tiên nhận nhiệm sở tại Việt Namlà Jacob Elon Conner, nguyên giáo sư kinh tế học với bằng tiến sĩ từ Đại học Iowa . Để thuận tiện, chúng tôi lấy ngày ông Conner đến Sài Gòn (nay là thành phố Hồ Chí Minh) 29 - 11 - 1907 - làm ngày chính thức người Mỹ hiện diện ở Việt Nam . Trong thực tế, từ năm 1889, Chính phủ Hoa Kỳ đã thuê nhiều “nhân viên đại lý thương mại” hoạt động tại Việt Nam, nhưng họ không phải là công dân Hoa Kỳ.

Trước khi bổ nhiệm ông Conner, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ ký hợp đồng thuê công ty Denis Frères, một công ty bảo hiểm và thương mại hàng đầu của Pháp ở Đông Dương thuộc Pháp lúc ấy, giám sát các quyền lợi về lãnh sự và thương mại của Hoa Kỳ. Khu vực lãnh sự đầu tiên của Hoa Kỳ bao gồm toàn bộ khu vực Đông Dương thuộc Pháp – ba nước Việt Nam, Lào và Campuchi ngày nay. Và cũng không phải ngẫu nhiên mà công ty Denis Frères làm đại lý bán sản phẩm của Công ty dầu Standarrd Oil của New York được chuyển từ Hoa Kỳ đến đây trong các bình màu xanh dương dung tích 5 ga - lông (1), đóng gói hai bình một kiện.

Vào thời đó, Chính phủ Hoa Kỳ trả công cho các đại lý thương mại của mình (ở Đông Dương là các nhân viên người Pháp của Công ty Denis Frères) bằng cách cho phép họ giữ lại một nửa số phí thu được từ các dịch vụ lãnh sự. Chẳng hạn, trong năm tài chính 1902, Công ty Denis Frères báo cáo thu hộ cho Washington được 517,82 đô la tiền cấp hộ chiếu (một đô la mỗi hộ chiếu), tiền thu của thuỷ thủ từ các tàu Mỹ (hai đô la), và từ các dịch vụ lãnh sự khác.

Kiến trúc và Angkor

Một trong những hoạt động chính thức đầu tiên của ông Conner là mở một toà lãnh sự “chính thức”, nhưng lại ở ngay trong toà nhà văn phòng của công ty Denis Frères, tại số 4 đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi) (2).

Tài liệu lưu trữ cho thấy rõ ràng, ông Conner đã gặp không ít khó khăn khi ông tìm cách tăng số lượng cũng như chủng loại mặt hàng Hoa Kỳ xuất sang Việt Nam . Thuế nhập khẩu cao của Chính quyền Pháp đã khiến hầu hết các sản phẩm không phải dầu hoả chỉ nhập được ở mức nhỏ giọt. Ông Conner cũng cố thuyết phục các nhà buôn Việt Nam và Pháp nhập khẩu trái cây đóng hộp của Mỹ. Vào thời đó, mỗi tháng có một hoặc hai tàu Mỹ cập cảng Sài Gòn, nhưng đa số là tàu hơi nước tới chở gạo sang Philippines, lúc đó do Mỹ kiểm soát. Trong sổ đăng ký công dân tại lãnh sự lúc đó cũng chỉ có duy nhất một nữ chủ hiệu cà phê người Mỹ. Ông Conner dành rất nhiều thời gian trả lời các câu hỏi từ Washington, chẳng hạn như, “Văn phòng của ông được sưởi ấm như thế nào?”, Ông Conner trả lời ngắn ngủn: “Không cần. Nóng gắt quanh năm”.

Bất chấp thời tiết nóng nực, ông Conner vẫn đi khám phá nhiều nơi trong khu vực lãnh sự. Vào tháng 3 năm 1912, vài năm sau khi ông rời Đông Dương. Tạp chí National Geographic đăng bài Những tàn tích bị bỏ quên của Đông Dương, do chính ông Conner kể lại chuyến đi thám hiểm của mình, chỉ mang theo một người nấu ăn gốc Hoa cùng lều bạt, tới Angkor Wat ở Campuchia.

Trụ sở Lãnh sự quán ở Lầu 2 nay là Chu Bar

Năm 1909, Conner rời Sài Gòn đến nhận nhiệm sở thứ hai và cuối cùng của ông ở hải ngoại tại St. Petersburg , Nga. Nhiều viên chức lãnh sự/ thương mại Hoa Kỳ khác đến kế nhiệm Conner; người nào cũng tìm cách để lại dấu ấn bằng cách chọn địa điểm mới để thiết lập “văn phòng”.

Dưới đây là danh sách các địa chỉ của Lãnh sự quán từ thời Conner tới nay.

1889 - 1908: 4 đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi), văn phòng của công ty Denis Frères.

1908 - 1910: 3 Đại lộ Norodom (nay là đường Lê Duẩn).

1910 - 1911: Số 3 đường d’ Aran (nay là đường Hồ Tùng Mậu), văn phòng của công ty dầu Standard Oil New York, lập văn phòng lãnh sự đầu tiên lần nữa vào năm 1913.

1911: 25 đường Miche (nay là đường Phùng Khắc Khoan); thuê 30 đô la/ tháng được xem là quá đắt.

1912: 91 đường Pellerin (nay là đường Pesteur) ở góc ngã tư đường Chasseloup - Laubat (nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai).

1914: 334 bis đường La Grandière (nay là đường Lý Tự Trọng).

1918: 27 đường Taberd (nay là đường Nguyễn Du); thuê lại lần hai vào năm 1929.

1919: 4 đường d’Aran (nay là đường Hồ Tùng Mậu)

1929: 2 Dinh thự Marechal Joffre (nay là Công trường Quốc tế, hay “Vòng xoay Quốc tế”, tên thường gọi hơn là Hồ Con Rùa.

1932 - 1950: 26 đường La Grandière (nay là đường Lý Tự Trọng) Lãnh sự quán ngưng hoạt động từ 1941 - 1946 do chiến tranh Thế giới thứ hai.

1947: Lãnh sự quán Hoa Kỳ mở ở Hà Nội, chịu trách nhiệm phía Bắc Huế, Việt Nam . Lãnh sự quán ở Sài Gòn tiếp tục đại diện cho Hoa Kỳ ở Nam Đông Dương.

1947: Cơ quan thông tin Hoa Kỳ mở cửa văn phòng và phòng đọc ở góc đường Catinat (Đồng Khởi) và đường Denis Frères (nay là đường Ngô Đức Kế).

1949: Mua toà nhà số 4 Đại lộ Norodom (nay là đường Lê Duẩn).

Cuối 1949: Lãnh sự quán chuyển tới toà nhà mới nơi đã toạ lạc 30 năm trước đó, số 4 đường Guynemer (trước đó là đường d’Aran, nay là đường Hồ Tùng Mậu). Lãnh sự quán trở thành Đại sứ quán Hoa Kỳ năm 1952

1954: Đại sứ quán chuyển đến một toà nhà văn phòng ở 39 Hàm Nghi, nhưng giữ số 4 đường Guynemer là cơ sở phụ.

1967: Đại sứ quán chuyển đến toà nhà Thống Nhất (trước đó là đường Norodom và nay là đường Lê Duẩn).

1975 - 1995: Hoa Kỳ và Việt Nam không có quan hệ.

1995: Thiết lập quan hệ giữa Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Hoa Kỳ.

1997: 51 Nguyễn Đình Chiểu, tái lập sự hiện diện Hoa Kỳ ở miền Nam Việt Nam sau hơn 22 năm.

1999 - đến nay: 4 đường Lê Duẩn, địa chỉ của Tổng Lãnh sự quán Hoa Kỳ.