Xung quanh vấn đề “A.B” trong tổ chức Đảng thời kỳ 1930 – 1945

Trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền (1930 -1945), Đảng Cộng sản Đông Dương (ĐCSĐD) đã phải đối diện với nhiều biện pháp khủng bố rất ác liệt và thâm độc của mật thám Pháp. Một trong những biện pháp nham hiểm của chúng là sử dụng “A.B” để đánh phá hệ thống tổ chức Đảng, gây cho Đảng và phong trào cách mạng của nhân dân ta nhiều tổn thất, nhất là về tổ chức và cán bộ. Đến nay, một số công trình nghiên cứu lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc thời kỳ đấu tranh giành chính quyền 1930 - 1945 đã đề cập đến “nạn A.B” và đấu tranh chống “A.B” của ĐCSĐD. Có lẽ do chứa đựng những yếu tố rất phức tạp và nhạy cảm, vấn đề “A.B” hoặc chưa được nghiên cứu thấu đáo, hoặc kết quả nghiên cứu không được phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên, tiếp cận sách, báo, tài liệu công khai của Đảng và những công trình khoa học đã xuất bản có nghiên cứu ít nhiều về “A.B.”, có thể nhận thấy còn tồn tại nhiều quan niệm, nhìn nhận khác nhau rất cần được trao đổi.

Thời gian và địa bàn xuất hiện của khái niệm “A.B.”

“A.B.” là từ viết tắt của thuật ngữ “Anti - Bolchévik”, nghĩa đen là phản Bônsêvich, phản cộng. Đến nay, còn có nhiều ý kiến khác nhau về thời gian ra đời và địa bàn xuất hiện của khái niệm “A.B.”.

Trong hồi ký của nhiều nhân chứng lịch sử, tất cả những phần tử đầu hàng, phản bội, tiếp tay cho địch phá hoại Đảng từ năm 1930 trở đi đều được gọi là “A.B.”.

Trong phần lớn các công trình nghiên cứu lịch sử thì khái niệm “A.B.” chỉ được đề cập khi viết về Cách mạng tháng Tám hay về lịch sử Đảng thời kỳ 1939 - 1945.

Năm 1973, khi làm việc với Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Nghệ An, đồng chí Trường Chinh có nói: “Cuối năm 1940 hay đầu năm 1941, hai đồng chí [Bùi San và Hồ Xuân Lưu - TTT] ra gặp tôi ở làng Vạn Phúc, gần Hà Nội. Tôi bảo hai đồng chí này biết cuộc họp sắp tới [Hội nghị lần thứ XVIII Ban Chấp hành Trung ương Đảng diễn ra tháng 5 - 1941 - TTT] sẽ có đại biểu của Quốc tế cộng sản dự, chúng ta phải báo cáo tình hình cụ thể. Trong lúc báo cáo, hai đồng chí này nói về hoạt động của A.B. Lần đầu tiên tôi mới nghe các đồng chí này báo cáo về vấn đề này. Các đồng chí nói cho nghe những thủ đoạn hoạt động của bọn chúng. Tôi thấy khớp với tình hình ở Bắc Kỳ. Ngoài này chúng tôi chưa gọi là A.B. Khớp vào thấy giống nhau, nên chúng tôi gọi nó là A.B đoàn” (1).

Căn cứ vào lời nói của đồng chí Trường Chinh trên đây, có thể thấy rằng khái niệm “A.B” xuất hiện đầu tiên ở Trung Kỳ muộn nhất vào năm 1940.

Tuy nhiên, trong những năm 1940 - 1942, khái niệm “A.B” chưa xuất hiện trong các văn kiện của Trung ương hay của các Xứ uỷ Bắc kỳ và Trung kỳ. Trong Thông báo của Trung ương gửi cho các cấp bộ “Phải dùng đủ cách để chống khủng bố” (ngày 16 - 9 - 1941), Ban Thường vụ Trung ương cũng chỉ gọi những kẻ chui vào Đảng để trực tiếp phá tổ chức của Đảng, phá hoại chính sách của Đảng, gieo rắc những tư tưởng hoài nghi dao động trong hàng ngũ Đảng, gây bè phái để chia rẽ giai cấp vô sản, chia rẽ Mặt trận dân tộc thống nhất phản đế là “bọn khiêu khích” hay “những phần tử hai mặt giả” (2). Đến Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng tại Võng La thuộc Đông Anh, tỉnh Phúc Yên (2 - 1943), từ “A.B” mới xuất hiện trong Nghị quyết của Hội nghị.

Đồng chí Trường Chinh viết: “Địa bàn hoạt động chủ yếu của bọn A.B là ở Trung bộ, chủ yếu từ Huế ra Vinh. Tên Sonhi chánh mật thám Trung kỳ và tên Humbe mật thám Vinh tổ chức ra bọn này hoạt động chủ yếu bắt đầu từ đấy; các nơi khác cũng có” (3). Trong các tài liệu của Xứ uỷ Nam kỳ hay của các cấp bộ Đảng ở Nam kỳ ban hành trong thời kỳ 1930 - 1945 không thấy đề cập đến A.B”.

Từ những vấn đề nêu trên đây, có thể thấy rằng: khái niệm “A.B” xuất hiện đầu tiên ở Trung kỳ muộn nhất vào năm 1940, sau đó được dùng cả ở Bắc kỳ và được đề cập trong các Văn kiện của Đảng ban hành trong những năm 1943 - 1945.

“A.B” có phải là “tổ chức” do mật thám Pháp lập ra hay không?

Đến nay, nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Đảng cho rằng có tổ chức “A.B” do mật thám Pháp lập ra. Công trình Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Namsơ thảo, tập 1, do Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Trung ương xuất bản năm 1981, định nghĩa: “A.B (…) là một tổ chức chống cộng sản do đế quốc Pháp sử dụng những tên phản bội, đầu hàng, đội lốt cộng sản chui vào Đảng để gây chia rẽ, kích động, gây hoang mang hòng phá tổ chức Đảng” (4).

Tìm hiểu Văn kiện của Đảng và các tài liệu có liên quan, có thể thấy rằng trong lịch sử và hiện nay, đã có những quan niệm và nhìn nhận khác nhau về vấn đề này. Có thể dẫn ra một số quan niệm như sau:

Quan niệm cho rằng A.B là những “tổ chức”, “đoàn thể” giả hiệu cộng sản. Trong bài báo Đừng mắc mưu giặctrên tờ Cờ Giải phóngsố 2 (26 - 8 - 1943) với bút danh Tân Trào, Tổng Bí thư Trường Chinh viết rằng những tên mật thám cáo già ở Trung kỳ đã “ra sức mua chuộc những phần tử hủ hoá, thoái hoá trong số cựu chính trị phạm. Chúng bày cho những phần tử ấy tổ chức ra những đoàn thể, những nhóm khiêu khích phá hoại cách mạng. Đó là những tổ chức A.B tên tắt chữ “Anti - Bolchévik” nghĩa đen là phản Bôn sê vích, phản cộng. Bọn A.B Trung kỳ đội lốt cách mạng cộng sản để lửa phỉnh đồng bào, dó thám những người yêu nước, phá những tổ chức cách mạng. Chúng còn tìm hết cách gieo mối hoài nghi, chia sẻ trong hàng ngũ cách mạng” (5).

Trong thư có tiêu đề “các đồng chí cộng sản Trung kỳ mau thống nhất lại” của Uỷ ban thống nhất Trung kỳ gửi cho các đảng viên ở Trung kỳ (ngày 27 - 3 - 1945), có đoạn viết: “Hoà với khủng bố là sự phá hoại không ngớt của A.B đoàn; chúng không những dắt đường cho giặc phá cơ sở Đảng mà còn luôn luôn gây giữa đồng chí chúng ta một không khí hoài nghi, chia rẽ” (6).

Thư của Thường vụ Trung ương gửi các đồng chí ở Trung kỳ (ngày 27 - 6 - 1945) viết: “Mấy năm nay trong khi phần đông các chiến sĩ trung thực bị nhốt trong lao thì một bọn mạo danh cộng sản, gia nhập “A.B đoàn”, đeo chiêu bài cựu chính trị phạm mà lừa dân, phá Đảng. Những vụ khủng bố hàng trăm, có khi hàng nghìn người, những vụ bắt bớ các đồng chí phụ trách quan trọng không những đã chứng tỏ thủ đoạn dã man cực điểm của đế quốc, còn chỉ rõ tội ác của bọn A.B nữa” (7).

Văn kiện Đảng 1930 - 1945, tập III, xuất bản năm 1977, ở trang 354, chú thích A.B là: “Một số tổ chức khiêu khích do bọn phát xít tổ chức ra để phá cách mạng Trung kỳ”. Chú thích này được in lại trong Văn kiện Đảng toàn tập.

Một số công trình nghiên cứu, một số bài viết, bài nói hay hồi ký cách mạng khi đề cập đến A.B. cũng cho rằng có “tổ chức A.B” hay “A.B đoàn”.

Trong Bài giải đáp về Cách mạng tháng Tám(4 - 1963), đồng chí Trường Chinh viết: “Bọn đế quốc dùng mọi cách khủng bố cực kỳ dã man cũng không thể nào tiêu diệt được Đảng ta; nên chúng đã dùng tổ chức A.B đội lốt cộng sản chui vào bên trong tổ chức của ta để phá từ trong phá ra, gồm cả tổ chức cộng sản giả hiệu để phá cộng sản” (8).

Trong Nghị quyết Hội nghị Thường vụ Trung ương Đảng họp tại Võng La, Đông Anh, Phúc Yên (2 - 1943), khi đề cập đến việc làm trong sạch bộ máy Đảng có viết: “Đặc biệt Đảng bộ Trung kỳ phải thực hành thanh Đảng ở những nơi cần thiết khiến cho những phần tử A.B (phản Bônsêvích) không thể lẫn lút trong Đảng” (9).

Trong bài Lớp Hoàng Văn Thụ,đăng trên Cờ Giải phóngsố 8 (10 - 12 - 1944), Bộ Tổ chức của Trung ương trong khi chỉ thị các cấp bộ về việc kết nạp đảng viên đã nhắc nhở các đảng bộ phải thận trọng “nhất định không để bọn khiêu khích (A.B) có thể nhân cơ hội chui vào hàng ngũ của Đảng” (10).

Sau đó, trên tờ Cờ Giải phóngsố 9 (25 - 12 - 1944), Trung ương đã phổ biến kinh nghiệm để nhận biết những phần tử A.B cho các cấp bộ, đảng viên. Trong tài liệu này, A.B được định nghĩa là “bọn khiêu khích làm tay sai cho giặc đế quốc đội lốt cộng sản chui vào Đảng để dò xét và phá hoại Đảng” (11).

Nhưng cũng có quan niệm cho “A.B” là “Hành động của bọn Việt gian”. Trong Thông cáo “Về chống hành động A.B của bọn Việt gian, Sửa soạn tuần lễ du kích” của Ban Thường vụ Kỳ bộ Việt Minh Bắc kỳ gửi các cán bộ Việt Minh (ngày 4 - 7 - 1945) thì “A.B” được coi là “hành động” của bọn Việt gian tay sai của đế quốc chuyên cải trang đi dò la tin tức để báo cho địch lùng bắt cán bộ, phá tổ chức cách mạng” (12).

Trong cuộc toạ đàm lấy hồi kỳ về giai đoạn 1936 - 1939 của học viên lớp 18 tháng (khu vực Trung bộ) tổ chức tại trường Nguyễn Ái Quốc (nay là Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh) vào ngày 6 - 6 - 1963, khi đề cập đến “nạn A.B”, nhiều ý kiến nhất trí rằng “chỉ thấy hoạt động phản bội của từng người, từng mặt, từng hoạt động mà chưa thấy hệ thống tổ chức của nó” (13).

Tiếp cận với nhiều tài liệu (mật hoặc tối mật) như: công văn, báo cáo, thông tư, điện… của chính quyền thuộc địa, của các cơ quan cảnh sát, mật thám Pháp thời kỳ 1930 - 1945 hiện còn lưu giữ tại nhiều cơ quan lưu trữ, nghiên cứu ở Trung ương và một số địa phương, tác giả bài viết này không thấy chúng đề cập tới “A.B”. Trong công văn số 1906 (7 - 8 - 1940) gửi Khâm sứ Trung kỳ, trùm mật thám Trung kỳ là Sogny có nhắc đến một “mạng lưới chỉ điểm” (14) mà chúng vất vả lắm mới xây dựng lại được. Trong báo cáo số 1081 gửi sở mật thám Trung kỳ (24 - 4 - 1941), Chánh mật thám Bắc Trung kỳ (ở Vinh) là Paul Humbert than phiền rằng việc lấy khẩu cung những người bị bắt rất khó khăn do “mạng lưới chỉ điểm” đã bị phá vỡ, y không thể đưa những “người chỉ điểm” còn lại ra làm chứng vì sợ bị lộ diện (15). Tuy nhiên không thấy chúng nói đến tổ chức của “những người chỉ điểm” hay tên cầm đầu. Trong các công văn, báo cáo của Sở mật thám Bắc kỳ, thường xuất hiện mật danh của “những người chỉ điểm” (informateurs) như: “RICHARD”, “URSUL”… song không thấy nói đến tổ chức của bọn này.

Như trên đã đề cập, trong buổi làm việc với Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Nghệ An (năm 1973), đồng chí Trường Chinh nói sau khi nghe hai đồng chí Bùi San và Hồ Xuân Lưu báo cáo về những thủ đoạn hoạt động của “A.B” ở Trung kỳ, thấy ở Bắc kỳ cũng có tình hình như vậy nên các đồng chí Trung ương “gọi nó là A.B đoàn” (16).

Về nội dung của bài bái Đừng mắc mưu giặcđăng trên Cờ Giải phóngsố 2 (26 - 8 - 1943) trong đó “A.B” được coi là “tổ chức” do địch lập ra, sau này được người viết bài báo đó là đồng chí Trường Chinh giải thích rằng: “Lúc đó, có đồng chí Trung kỳ ra phản ánh tình hình, trên cơ sở đó viết bài báo này để nhắc nhở chung, nhưng không có điều kiện để thẩm tra xác minh sự việc cụ thể” (17).

Qua những tài liệu trên, có thể thấy rằng chưa đủ cơ sở xác thực để nói rằng tồn tại những “tổ chức A.B” hay những “đoàn thể A.B” trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền 1930 – 1945. Có thể “A.B” là những phần tử đầu hàng, phản bội, nằm trong tổ chức Đảng tiếp tay cho địch phá hoại Đảng hoặc những tên giả danh cộng sản để đi dò la, phát hiện chỉ điểm cho địch… hoạt động đơn tuyến dưới sự điều hành trực tiếp của mật thám Pháp. Việc cài cắm hay mua chuộc một số người tham gia hoạt động cách mạng không giữ được khí tiết hoặc bất mãn để nắm tin tức hoặc dùng làm chỉ điểm để đánh phá tổ chức ĐCSĐD là một thủ đoạn thường thấy của mật thám Pháp thời kỳ 1930 – 1945.

“A.B” là từ viết tắt của chữ “Anti – Bolchévik”, điều này được các tài liệu Văn kiện Đảng ghi rõ và được đồng chí Trường Chinh giải thích. Tuy nhiên, vẫn có sách cho rằng “A. B” là viết tắt của chữ “Agency Bureaux” và chú thích là “cục tình báo của địch” (18). Cách giải thích đó không đúng vì đây là từ tiếng Anh.

Cũng cần lưu ý là, trong hệ thống các cơ quan an ninh của chính quyền thuộc địa trước Cách mạng tháng Tám, tồn tại nhiều cơ quan hay lực lượng trấn áp của địch như: Direction de la Sưreté Général de l’Indochine (Sở mật thám Đông Dương); Service central de Renseigment et de Sưreté Général de l’Indochine (Sở tình báo và an ninh Đông Dương); Service des Sưreté locale (Sở mật thám địa phương); Police de Sưreté (cảnh sát an ninh, hay mật thám)… không có cơ quan nào là Agency Bureaux như có sách đã viết.

Chú thích

1. Ý kiến của đồng chí Trường Chinh và đồng chí Hà Huy Giáp về vụ phản bội của Đinh Văn Di, ngày 2 - 11 - 1973. Tài liệu Viện Lịch sử Đảng.

2.Văn kiện Đảng toàn tập , tập 7 (1940 - 1945), Nxb Chính trị Quốc gia, H, 2000, tr 179.

3. Bài giải đáp về Cách mạng tháng Tám của đồng chí Trường Chinh tại trường Nguyễn Ái Quốc ngày 16/ 17 - 4 - 1963, Tài liệu Viện Lịch sử Đảng.

4. Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Trung ương,Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, sơ thảo, tập 1 (1920 – 1954), Nxb Sự thật, H, 1981, tr 358.

5.Cờ giải phóng, in lần thứ tư, Nxb Sự thật, H, 1974, tr 121 – 122.

6.Tạp chí Lịch sử Đảng, số 8 - 2000, tr 4.

7.Văn kiện Đảng toàn tập, tập 7, sđd, tr 401.

8. Bài giải đáp về Cách mạng tháng Tám của đồng chí Trường Chinh, đã dẫn.

9. Văn kiện đảng toàn tập, tập 7, sđd, tr 308.

10. nt, tr 513.

11. nt, tr 516.

12. Xem Thông báo của Ban thường vụ Kỳ bộ V.M. Bắc kỳ về chống hành động A.B của bọn Việt Gian, Sửa soạn tuần lễ du kích, 4 - 7 - 1945, Tài liệu Viện Lịch sử Đảng.

13. Cuộc toạ đàm lấy hồi ký về giai đoạn 1936 - 1939 của học viên lớp 18 tháng Trường Nguyễn Ái Quốc (nhóm Trung bộ), ngày 6 - 6 - 1963. Lưu tại Viện Lịch sử Đảng.

14. Công văn số 1906 (7 - 8 - 1940) của Chánh sở mật thám Trung kỳ Sogny gửi Khâm sứ Trung kỳ ở Huế về hoạt động của cộng sản ở Trung kỳ, tỉnh Nghệ An (bản dịch). Tài liệu Tỉnh uỷ Nghệ An, bản sao lưu tại Viện Lịch sử Đảng.

15. Báo cáo số 1081, (24 - 4 - 1941) của mật thám (ở Vinh) gửi sở mật thám Trung kỳ (ở Huế) về việc lùng bắt tổ chức cộng sản ở Nghệ An tháng 3 và 4 - 1941 (bản dịch). Tài liệu tỉnh uỷ Nghệ An, bản sao lưu tại Viện Lịch sử Đảng.

16. Ý kiến của đồng chí Trường Chinh và đồng chí Hà Huy Giáp, đã dẫn.

17. Xem: Nguyễn Đức Dương,Vụ phản Đảng của Đinh Văn Di thời kỳ cách mạng dân chủ, viết ngày 20 - 8 - 1990, tại Hà Nội, Tài liệu Viện Lịch sử Đảng.

18. Trung tướng Nguyễn Đôn,Bình minh Ba Tơ, Nxb Quân đội Nhân dân, H, 2001, tr 69.