Xét lại thuốc Corticoid thoa ngoài da

Công dụng và tác dụng phụ của corticosteroid thoa ngoài da là kết quả trực tiếp của tính chất chống viêm của steroid. Corticoid thoa ngoài da có một lịch sử dài hiệu nghiệm chống lại nhiều bệnh ngoài da. Những thuốc thoa ngoài da corticoid hiện nay khác nhau rất nhiều về độ mạnh và công thức. Để chữa bệnh ngoài da an toàn và hữu hiệu, bác sĩ phải quen thuộc với 1 hay 2 thuốc trong mỗi nhóm độ mạnh.

Muốn điều trị thành công với thuốc corticoid thoa ngoài da, cần phải chú ý đến những yếu tố như chẩn đoán chính xác, tá dược dẫn thuốc corticoid (thí dụ thuốc mỡ, kem, chất keo, thuốc nước lotion, thuốc gội...), độ mạnh, tần số sử dụng, thời gian điều trị và tác dụng phụ.

Mặc dù thuốc corticoid thoa ngoài da dùng nhiều, dữ liệu lâm sàng chỉ hỗ trợ cho một số bệnh ngoài da, gồm bệnh vảy nến, lang ben, eczema, viêm da dị ứng, hẹp bao quy đầu, viêm da cấp do bức xạ và liken xơ cứng.

Cho đến nay, chứng cứ giới hạn sử dụng thuốc thoa corticoid cho da đồi mồi, ngứa mãn tính không rõ nguyên nhân và rụng tóc từng vùng.

Độ mạnh thuốc thoa corticoid có thể chia thành nhóm căn cứ vào thử nghiệm co mạch, đánh giá mức co mạch trong da (làm cho da trắng) ở người mạnh khỏe. Có 7 nhóm độ mạnh thuốc thoa corticoid từ độ siêu mạnh (nhóm 1) đến độ mạnh thấp (nhóm 7).

Thuốc thoa ngoài da độ mạnh cao(nhóm 1 đến 3)gồm betamethason diproprionat 0,05% và clobetasol proprionat 0,05%. Nhóm thuốc này nên dành cho bệnh rụng tóc từng vùng, viêm da dị ứng đề kháng, luput dạng dĩa, eczema sừng hóa cao, liken phẳng, liken xơ cứng da, liken đơn mãn tính, eczema hình đồng xu, nhiễm độc nặng, bệnh vảy nến và eczema bàn tay trầm trọng. Ngoại trừ vài trường hợp hiếm và trong thời gian ngắn, corticoid độ mạnh cao hay siêu mạnh không được thoa lên mặt, bẹn, nách và chỗ bít kín.

Thuốc thoa ngoài da corticoid độ mạnh trung bình(nhóm 4 và 5)có thể dùng cho viêm nặng vùng hậu môn, eczema vùng không có tuyến nhờn, viêm da dị ứng, liken xơ cứng vùng âm hộ, eczema hình đồng xu, viêm da do rận háng (sau khi đã dùng thuốc diệt rận), viêm da bã nhờn, viêm da trầm trọng, viêm xếp nếp da trầm trọng (điều trị ngắn hạn) và viêm da ứ đọng. Những thuốc corticoid tác dụng trung bình gồm betamethason valerat, desoximetason 0,05% và fluocinolon acetonid 0,025%.

Thuốc corticoid thoa ngoài da độ mạnh thấp (nhóm 6 và 7) có thể hiệu nghiệm trongviêm da vùng quấn tã, mí mắt, hay mặt; viêm nếp xếp da; viêm quanh hậu môn. Những corticoid độ mạnh thấp thoa ngoài da gồm fluocinolon 0,01%, hydrocortison butyrat 0,1% và hydrocortison 1%, 2,5%. Những thuốc này an toàn nhất khi dùng lâu dài, khi thoa lên vùng rộng, hay thoa lên mặt hay những nơi da mỏng hơn và cho trẻ em.

Phần lớn sản phẩm bào chế chỉ được thoa ngày 1 hay 2 lần, liều tối ưu được xác định bằng thử nghiệm hay do lỗi lầm. Thoa corticoid lâu ngày có thể đưa đến quen thuốc hay lờn thuốc. Corticoid độ mạnh siêu cao không được dùng liên tục quá 3 tuần, nhưng nếu cần phải thoa lâu dài, nên giảm liều từ từ để tránh triệu chứng xuất hiện trở lại, và điều trị trở lại sau 1 tuần không thoa thuốc corticoid.

Thuốc thoa corticosteroid có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng, gồm làm nặng hơn nhiễm trùng da, u hạt mông trẻ con, nấm da ngầm, và nhiễm trùng thứ cấp...

Tác dụng nghịch “linh tinh” của thuốc corticoid thoa ngoài da gồm viêm da tiếp xúc, vết thương chậm lành, tăng sắc tố, rậm lông, mất sắc tố, viêm da quanh miệng và nhạy cảm với ánh sáng mặt trời...

Thuốc corticoid thoa ngoài da độ mạnh cao và siêu cao có thể được hấp thu gây ra tác dụng phụ toàn thân, đàn áp trục tuyến dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, gây cao nhãn áp, hoại tử nhiễm trùng đầu xương háng, tăng glucose huyết, cao huyết áp và những tác dụng phụ khác đã được báo cáo. Khó có thể định lượng số tác dụng phụ gây ra bởi thuốc thoa corticoid vì độ mạnh khác nhau.

Sau đây là những lời khuyên ứng dụng trong lâm sàng:

- Bệnh vảy nến, lang ben, liken xơ cứng, viêm da dị ứng, eczema và viêm da cấp do bức xạ có thể điều trị bằng thuốc thoa corticoid.

- Thời gian điều trị với thuốc thoa corticoid độ mạnh siêu cao dùng liên tục không được quá 3 tuần.

- Để tránh tác dụng phụ, dùng liên tục thuốc có độ mạnh thấp cho đến độ mạnh cao không được quá 3 tháng.

- Để giảm nguy cơ nhiễm nấm ngoài da, bác sĩ nên tránh dùng kết hợp thuốc corticoid thoa ngoài da cùng với thuốc chống nấm.

Trẻ em phải được điều trị ngắn hạn và dùng corticoid độ mạnh thấp. Khi chẩn đoán không rõ ràng, khi điều trị quy ước thất bại hay khi không có sẵn thuốc dán thử dị ứng tại phòng mạch bác sĩ, nên chuyển bệnh nhân đến bác sĩ chuyên khoa bệnh ngoài da.