Văcxin phòng chống HIV/AIDS những hy vọng mới

Nhờ có văcxin, nhiều bệnh gây dịch nguy hiểm đã được thanh toán hoặc bị đẩy lùi: bệnh đậu mùa đã bị loại trừ khỏi Trái Đất cách đây bốn thập kỷ, bệnh bại liệt trẻ em sắp được loại trừ, bệnh dịch hạch, bệnh tả đã bị đẩy lùi. Một số bệnh nguy hiểm loài người chưa có văcxin như AIDS, sốt rét, ung thư… một phần do khoa học chưa tạo được kháng nguyên đặc hiệu cao (AIDS, sốt rét) hoặc do chưa khám phá đầy đủ cơ chế sinh bệnh (ung thư).

Vấn đề cơ bản trong nghiên cứu chế tạo văcxin phòng HIV/AIDS là lựa chọn kháng nguyên nào. Có 4 tiêu chuẩn chính đối với một kháng nguyên: Kích thích được cơ thể có đáp ứng miễn dịch mạnh, ổn định về tính di truyền, đại diện cho những typ và phân typ HIV phổ biến ở nhiều quốc gia, không độc cho cơ thể.

Một vacxin đang trong thời kỳ nghiên cứu được gọi là văcxin dự tuyển. Văcxin dự tuyển phải trải qua thời kỳ nghiên cứu tiền lâm sàng. Thời kỳ tiềm lâm sàng bao gồm nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và các thử nghiệm trên động vật. Thời kỳ lâm sàng được thực hiện trên người, bao gồm 4 giai đoạn theo quy định của Tổ chức Y tế thế giới. Giai đoạn thử nghiệm lâm sàng có mục đích xác định tính an toàn và tính hiệu lực của văcxin dự tuyển trên người tình nguyện. Số lượng người tình nguyện tăng dần theo từng giai đoạn thử nghiệm.

Khó khăn trong nghiên cứu văcxin HIV

Nghiên cứu văcxin HIV tuy đã đạt được một số kết quả ban đầu nhưng vẫn còn nhiều khó khăn thử thách:

- Để bảo vệ được cơ thể đối với HIV, văcxin HIV phải có khả năng kích thích cơ thể sinh ra được miễn dịch thể dịch và miễn dịch tế bào. Muốn có được một văcxin đầy đủ khả năng như vậy quả thật không dễ dàng. Phần lớn văcxin HIV dự tuyển có ưu thế sinh ra kháng thể là chủ yếu mà tác động của kháng thể đối với HIV lại xảy ra khi HIV chưa vào tế bào.

- Tính không ổn định các yếu tố di truyền và tính đa phân tip của HIV đã gây ra các khó khăn trong việc tuyển chọn kháng nguyên để làm văcxin. Chỉ với HIV týp 1 đã có được hơn 10 phân týp khác nhau và phân bố cũng khác nhau trên các vùng lãnh thổ. Chế tạo đượ văcxin HIV thích ứng kịp thời với sự biến đổi yếu tố di truyền cũng khó như bắn vào một tấm bia đang di động.

Chưa có mô hình thực nghiệm tối ưu trên động vật đối với HIV. Hiện nay, chỉ có mô hình thực nghiệm văcxin trên khỉ với việc dùng virus SIV (tương tự HIV) gây bệnh AIDS cho khỉ. Đây là khó khăn lớn đối với việc nghiên cứu hiệu quả bảo vệ của văcxin HIV dự tuyển.

- Hiện tượng HIV “lẩn trốn” trong tế bào đã trở ngại cho đáp ứng miễn dịch tế bào. Hiện tượng HIV “lẩn trốn” tiềm tàng nhiều năm trong tế bào cơ thể đã được xác định, trong khi cơ chế tác động của lympho T gây độc tế bào đối với hiện tượng này chưa được sáng tỏ.

- Việc tìm ra văcxin HIV có khả năng sinh miễn dịch tại chỗ đã được đặt ra cho các nhà nghiên cứu. Văcxin HIV cần có khả năng sinh ra kháng thể tiết (IgG-S) tại chỗ niêm mạc đường sinh dục để tiêu diệt ngay HIV khi chúng chưa xâm nhập vào trong.

- Việc thuyết phục người tình nguyện tiêm vacxin HIV dự tuyển không khó. Nhưng thuyết phục họ để lây nhiễm HIV nhằm đánh giá hiệu lực sau tiêm vacxin là rất khó và phải tuân thủ theo Công ước về đạo đức.

Kết quả bước đầu trong nghiên cứu văcxin HIV

- Đã có khoảng 40 văcxin HIV dự tuyển ra đời. Một số thí dụ: (ảnh)

Hiện tại, loài người chưa có văcxin HIV, các văcxin HIV dự tuyển đang trong giai đoạn nghiên cứu.

+ Trên khỉ: Khỉ được tiêm văcxin dự tuyển sau đó thử thách bằng gây nhiễm virus SIV (tương tự HIV ở người). Kết quả bảo vệ của văcxin không tuyệt đối.

+ Trên người: hầu hết văcxin HIV dự tuyển đang được thử nghiệm ở giai đoạn 1 hoặc 2, một số ít ở giai đoạn 3.

Nhìn chung, các văcxin dự tuyển đều an toàn, nhưng đáp ứng miễn dịch thì không như nhau. Phác đồ tiêm của phần lớn văcxin HIV dự tuyển là có tiêm nhắc lại mũi hai với văcxin đã dùng trước đó.

Một thông báo mới đây cho hay trong đợt thử nghiệm lâm sàng vào mùa hè năm 2005 vừa qua, văcxin HIV dự tuyển VCP 205 và GP160 (SF2) của Aventis Pasteur đã chứng tỏ tốt tính an toàn và hiệu quả trên những người có nguy cơ cao nhiễm HIV. Gần đây, công ty Merck thông báo đã chế tạo thành ông văcxin dự tuyển AND và văcxin đã được đưa vào thử nghiệm trên người.

Những kết quả trong nghiên cứu chế tạo văcxin HIV/AIDS tuy chỉ mới bước đầu nhưng rất có ý nghĩa. Trí tuệ loài người chưa chịu bó tay trước khó khăn nào, vấn đề là thời gian. Vì khó khăn trong nghiên cứu nên mới xuất hiện khoảng 40 loại văcxin HIV dự tuyển. Số văcxin dự tuyển có thể sẽ còn tăng lên nhưng chúng ta có cơ sở để hy vọng rằng loài người sẽ lựa chọn được văcxin phòng bệnh HIV/AIDS thực thụ và hiệu quả. Đại dịch HIV/AIDS sẽ bị khống chế tiến tới bị đẩy lùi trong tương lai.

Nguồn: Khoa học và Đời sống, số 1 (1823), 2 – 1 – 2006