Uống thuốc trước hay sau bữa ăn?

Bản thân thực phẩm và dạng chế biến của chúng có ảnh hưởng rất nhiều tới tốc độ hoà tan và tới khả năng hấp thụ của thuốc. Đồng thời, cấu tạo hoá học, tính chất lý hoá học của thuốc cũng muôn vẻ. Lại còn tuỳ theo dạ dày rỗng hay căng thức ăn, có được tráng lớp mỡ hoặc chất trung hoà axít trước đó không, mà thuốc cũng có thể bị ảnh hưởng hoặc có tốc độ tác dụng khác nhau.

Chúng ta sẽ không bàn ở đây việc kiêng kỵ thực phẩm theo Đông y, mà chỉ đề cập đến hiệu quả của việc dùng thuốc Tây y khi uống. Về mặt lâm sàng, Tây y không chú trọng lắm tới tác dụng của thực phẩm phối hợp với thuốc trong điều trị, nhưng lại nghiên cứu khá kỹ tác dụng qua lại giữa thuốc và thức ăn khi chúng được đưa cùng lúc vào cơ thể. Nhiều thuốc nếu dùng trước hoặc sau bữa ăn đều cho tác dụng như nhau, nhưng không phải tất cả các thuốc đều như vậy, cần phải hiểu tính chất lý - hoá học và khả năng hấp thụ của chúng để sử dụng có hiệu quả.

Uống trước bữa ăn được hiểu là dùng thuốc, chủ yếu là thuốc viên, qua đường miệng trước khi ăn 1 giờ hoặc 2 giờ sau bữa ăn, còn uống thuốc trong khi ăn hoặc sau khi ăn được hiểu là trong lúc ăn hoặc sau đó không quá 30 phút.

Thức ăn có tác dụng làm tăng hoặc giảm sự hấp thụ của thuốc. Thức ăn có nhiều mỡ, cơ thể tiêu hoá chậm hơn và do vậy, việc hấp thụ thuốc qua đường tiêu hoá cũng chậm hơn. Khi cần thuốc tác dụng nhanh, phải uống thuốc trước bữa ăn và với nhiều nước. Nhưng không phải thuốc nào cũng có thể uống được trước bữa ăn. Những thuốc gây kích thích niêm mạc dạ dày, cần phải uống trong hoặc ngay sau khi ăn. Một số thuốc dễ bị tác động bởi dịch toan của dạ dày, cần “lẩn tránh” trong thức ăn, thì nên uống trong khi ăn. Những thuốc chữa bệnh mạn tính không gây kích thích niêm mạc dạ dày có thể dùng trước hoặc sau bữa ăn đều không ảnh hưởng gì.

Một số ví dụ cụ thể: Những thuốc chịu axít kém, dễ bị phân huỷ trong dạ dày như: penicillin - V, ampicillin, erythromycin, isoniazid, aspirin… cần dùng sau bữa ăn. Các thuốc như prednisolon, chống viêm không steroid, acarbose cũng uống trong hoặc ngay sau khi ăn để tránh tác dụng lên dạ dày. Một số thuốc có canxi hoặc có khả năng tạo phức chất với thức ăn (biphosphinat, ciprofloxacin, norfloxacin, penecilamin) cần uống cách xa bữa ăn.

Chúng ta có thể được nghe nói về tương tác giữa thuốc với thuốc. Nhưng giữa thức ăn với thuốc cũng có những tương tác nhất định. Khi dùng tetracyclin hoặc kháng sinh gốc quinolon cần tránh thức ăn giàu canxi, vì chúng tạo phức chelat làm giảm tác dụng của thuốc. Thức ăn giàu đạm làm giảm hấp thu thuốc (như levodopa, thyroxin) vào hệ thần kinh hoặc tuyến giáp.

Nước trái cây có tác dụng khác nhau: với một số thuốc như amlodipin, diltiazxem, prednisolon, theophyllin, chúng làm tăng hấp thụ thuốc, trái lại, lại làm giảm hấp thụ một số thuốc khác như: diazepam, nifedipin, atorvastatin, verapamin, cyclosporin. Đối với một số thuốc như sulfonylurea, repaglinid, nếu bị trễ bữa ăn thì cũng phải dùng chậm theo (Xem thêm TSK số 331, trang 12 và số 332, trang 14).

Trên đây chỉ là một số ví dụ để thấy thời gian uống thuốc trước hoặc trong hay sau bữa ăn có ý nghĩa nhất định về cả mặt hiệu quả của thuốc đối với người bệnh lẫn về cơ địa và khả năng tiếp thu thuốc của người bệnh. Người thầy thuốc cần hiểu tính chất của thuốc để có hướng dẫn đúng cho người bệnh. Đồng thời, người sử dụng thuốc cũng nên có hiểu biết để sử dụng thuốc đúng thời gian theo chỉ định của thầy thuốc hoặc theo tờ hướng dẫn sử dụng thuốc.