Trần bì, hương phụ và yếu tố “khí” trong Đông y

Khí trong cơ thể được gọi là Chân khí hay Nội khí, Chính khí. Khí có được từ Khí tiên thiêndo hấp thu từ cha mẹ lúc mới chào đời và Khí hậu thiêndo cơ thể lọc được từ thức ăn uống và khí trời trong suốt quá trình phát triển.

Y học cổ truyền cho rằng khí như một trường năng lượng vận hành không ngừng trong kinh mạch, tựa như một chất lỏng bao quanh và nuôi dưỡng cơ thể từ trong ra ngoài. Đặc tính của Khí là vận hành không ngừng, nếu Khí ngưng trệ sẽ xảy ra các triệu chứng có tính cách ứ trệ, tắc nghẽn trong cơ thể hoặc trong mỗi cơ quan, tạng phủ.

Trần bì là khí

Có lẽ nhiều người đã biết đến vị thuốc Trần bì, là tên gọi của vỏ quả Quít chín hơi khô (Quất bì), càng để lâu càng tốt. Trần bì có vị cay, đắng, tính ôn (ấm), không độc. Theo y học cổ truyền, Trần bì là vị thuốc quí có tác dụng lý khí, kiện tỳ, táo thấp, hoá đờm. Có thể hiểu một cách đơn giản là vị thuốc Trần bì có thể giúp làm mạnh hệ thống Tỳ vị, giảm đầy hơi, trướng bụng, làm giảm tình trạng ứ trệ của cơ thể, làm bớt ho đờm.

Trần bì là vỏ quả Quít phơi khô

Một đặc điểm ít có vị thuốc nào so sánh được với Trần bì là vị thuốc này có tác dụng tốt, không có độc tính mà vừa rẻ tiền, dễ kiếm. Hình ảnh những vỏ Quít phơi khô trên chái bếp rất phổ biến ở nước ta, đây là thói quen tốt vì lúc nào trong nhà cũng có sẵn một loại thuốc trị đầy hơi, trướng bụng, giảm ho… hiệu quả và rẻ tiền…

Thành phần chủ yếu của Trần bì là tinh dầu vừa có tác dụng làm giản cơ trơn dạ dày, ruột, vừa kích thích nhẹ trên đường tiêu hoá, giúp ruột đẩy khí tích trệ ra ngoài. Y học cổ truyền gọi tác dụng này là “ lý khí”.

Trần bì còn có tác dụng kích thích niêm mạc hô hấp, làm loãng đàm, dễ khạc, làm giãn phế quản, hạ cơn hen. Ngoài ra, còn ức chế sự phát triển của tụ cầu vàng trong ống nghiệm.

Khi sơ chế Trần bì, không nên rửa lâu trong nước, chỉ cạo sạch phía trong, thái nhỏ phơi nắng vừa hoặc sao nhẹ lửa (hay sấy nhẹ) cho khô, vì nếu phơi sấy quá lâu sẽ làm tinh dầu bay hơi mất. Khi dùng trị ho nên tẩm mật ong hoặc muối rồi sao qua. Đơn thuốc có Trần bì trị rối loạn tiêu hoá: Trần bì 16g, củ Sả 12g sắc uống với 500 ml nước còn 200ml, uống trong ngày. Hoặc Trần bì 8g, Hoắc hương 8g, Gừng sống 3 lát sắc uống trong ngày.

Đơn thuốc có Trần bì trị ho: Trần bì 12 g sắc với 200 ml nước còn 100ml, thêm đường cho dễ uống.

Hương phụ (củ gấu)

Là thân rễ của Cỏ cú Cyperus rotundusL., một loại cỏ sống lâu trong tự nhiên như ven đường, đồng ruộng, bãi sông, vườn, nương rẫy… Củ hình thoi dài 2 - 4cm, có nhiều đốt, trên đốt có nhiều lông màu nâu hay xám đen. Ngoài ra, còn có loại cỏ mọc ở các bãi biển (Hải hương phụ Cyperus stoloniferusVahl), cho chất lượng tốt hơn. Vùng có nhiều củ gấu mọc theo bãi biển là Nghệ An, Thừa Thiên - Huế, Phú Yên…

Cỏ cú Cyperus rotundus L.

Củ gấu sau khi thu hái về rửa sạch, phơi khô rồi đem sao cho cháy lông và rễ con. Nếu chưa sạch có thể giã với trấu (cứ 1 kg củ cho vào 0,5kg trấu) cho trụi hết. Sản phẩm này gọi là Hương phụ mễ (Sinh hương phụ). Lấy 1kg Hương phụ mễ chia làm 4 phần: phần 1 tẩm với 200ml giấm, phần 2 tẩm với 200ml đồng tiện (nước tiểu trẻ em khoẻ mạnh, lấy phần giữa), phần 3 tẩm với 200ml nước muối 15%, phần 4 tẩm với 200ml rượu 40 ⁰. Mỗi phần sau khi tẩm để 1 đêm, sáng hôm sau giã dập, sao cho đến khi thấy mùi thơm (phần tẩm rượu thì sao khô và giã dập trước khi tẩm). Sau đó trộn 4 phần với nhau để có sản phẩm cuối cùng gọi là Hương phụ tự chế.Đây chính là dạng thuốc thường dùng trong các thang thuốc. Có thể sao khô, tán bột để làm thành viên hoàn.

Trong y học cổ truyền, Hương phụ tự chế là thuốc chữa các bệnh phụ nữ như kinh nguyệt không đều, thống kinh (đau bụng khi hành kinh), các bệnh phụ nữ trước và sau khi sinh đẻ… Ngoài ra cũng được dùng trong các rối loạn ở hệ thống tiêu hoá như ợ hơi, ợ chua, hội chứng ruột kích thích, đau dạ dày, nôn mửa, tiêu chảy… Y học cổ truyền đã đúc kết các tác dụng Củ gấu là hành khí, khai uất, thông kinh, trấn thống…

Tác dụng chữa bệnh phụ nữ của Củ gấu đã được y học hiện đại chứng minh thành phần tạo hoạt tính là tinh dầu có trong Củ gấu.

Cao chiết 3% của Củ gấu làm tăng co thắt tử cung cô lập mang thai hoặc không mang thai của mèo, chó và chuột Hamster, do đó, Hương phụ là một thành phần trong bài thuốc gây sẩy thai theo kinh nghiệm (phối hợp với Đào nhân, Hồng hoa, Xích thược, Đương Qui, Ngưu tất, Xuyên khung, Sài hồ bắc).

Với các tác dụng dược lý như trên, cộng với giới hạn an toàn rộng lại dễ tìm nên Củ gấu là một thành phần quan trọng trong các loại thuốc y học cổ truyền điều trị các bệnh phụ nữ. Do đó mới có câu “ Nữ bất ly Hương phụ”.

Đơn thuốc điều kinh có Hương phụ: Hương phụ 20g, Ích mẫu 15g, lá Ngải cứu (Ngải diệp) 10g, Nhân trần 10g. Sắc với 500 ml nước còn lại 150ml, uống trong ngày.