Tiếp cận nền kinh tế tri thức

Nền kinh tế tri thức là gì?

Có hai cách định nghĩa về nền kinh tế tri thức:

Thứ nhất, đó là nền kinh tế của các tri thứchay còn gọi là nền quản trị tri thức, theo đó những hiểu biết hay công nghệ kết tinh từ quá trình đầu tư và lao động trở thành những sản phẩmcụ thể, những mặt hàng có thể trao đổi, buôn bán, sang nhượng hay góp vốn trong các thị trường.

Thứ hai,đó là nền kinh tế dựa trên tri thức. Ở đây sự hiểu biết trở thành công cụ, một thứ nhà máy vô hình để sản xuất ra các thứ hàng hóa và tích thu lợi nhuận cho doanh nghiệp. Vai trò của sự hiểu biết (know-how) rất quan trọng bởi có tính cạnh tranh cao nhờ vào khả năng phi vật thể hóa (dematerialisation) trước ba sức ép lớn lên nền kinh tế hiện nay gồm tài nguyên cạn kiệt, dân số gia tăng và biến đổi khí hậu.

Định nghĩa thứ hai mỗi ngày mỗi được sử dụng nhiều hơn bởi chiều hướng chuyển đổi sang nền kinh tế mới là tất yếu và toàn cầu. Sự chuyển đổi này bắt đầu từ các nền kinh tế với hạ tầng gồm hai thành phần là tư bản vốn (capital) và sức lao động (labor) sang nền kinh tế được bổ sung hạ tầng thứ ba là hệ thống tri thức (knowledge) bao gồm các hiểu biết, công nghệ và kỹ năng.

Có nhiều ý kiến khác nhau về việc nước ta đã có hay đã sẵn sàng cho tiến trình hội nhập kinh tế tri thức. Nếu xét theo định nghĩa thứ nhất thì chúng ta chưa có và rất khó có nền kinh tế tri thức bởi yếu kém cả ba cơ sở hạ tầng. Nhưng xét theo định nghĩa thứ hai thì người Việt Nam với tư chất thông minh và sáng tạo đang xâm nhập nhanh chóng vào kinh tế tri thức và tạo ra lợi nhuận tăng thêm từ quá trình chuyển đổi đó.

Động lực phát triển nền kinh tế tri thức

Trên thực tế sự chuyển mình từ nền kinh tế truyền thống với các dạng tài nguyên là đất đai nông nghiệp, nguyên liệu công nghiệp, dịch vụ thương nghiệp cùng với đồng vốn tư bản sang nền kinh tế mới mà tri thức con người trở thành tài nguyên chủ đạo đang được thúc đẩy mạnh mẽ bởi ba động lực:

a. Hiện tượng toàn cầu hóa:Khoảng cách giữa người với người của các nền văn hóa và giữa nước với nước của các vùng địa lý nay rút ngắn hơn bao giờ hết nhờ những tiến bộ vượt bậc trong hai lãnh vực giao thông (transportation) và liên lạc (communication). Một nhu cầu xuất hiện hay một sản phẩm làm ra ở nơi này sẽ nhanh chóng có mặt ở nơi khác, tạo nên các luồng chu chuyển và cũng mặc nhiên hỗ trợ việc hợp lý hóa phân công lao động trên khắp thế giới.

b. Cường độ thông tin và khối lượng tri thức nay trở thành khổng lồ: Mỗi người đều có khả năng học hỏi kinh nghiệm từ những người khác và nhờ đó hình thành kiến thức riêng cho mình hay cho doanh nghiệp mình. Đây quả là một quá trình giải phóng tri thức và thường được nhận diện như thời đại của sự bùng nổ thông tin.

c. Sự kết nối thành mạng: Con người ngày nay đã thành công tuyệt vời trong việc kết nối với nhau thông qua các phương tiện truyền thông ICT, đặc biệt qua mạng internet, và nhờ đó thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa cũng như quá trình tiếp nhận, xử lý thông tin để hình thành nền tảng tri thức cùng các sáng tạo phục vụ con người, doanh nghiệp, và xã hội.

Vai trò tiên phong của công nghệ thông tin

Nổi lên trong cả ba động lực thúc đẩy nền kinh tế tri thức là vai trò tiên phong của công nghệ thông tin, không chỉ như những công cụ rời rạc gồm máy tính và đường truyền mà là một cơ cấu tổ chức ở các cấp độ để trở thành thứ nhà máy vô hình xuyên thấu các hoạt động doanh nghiệp và cho ra các sản phẩm thông tin chính xác, có giá trị cao và phục vụ kịp thời kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Theo kinh nghiệm ở nhiều nước và nhiều loại hình doanh nghiệp thì việc tái cơ cấu công nghệ thông tin bắt nguồn bởi quá trình tách lớp: hoặc từ các bộ phận quản trị (administrative) như hành chánh tổng hợp và kế toán tài vụ, hoặc từ các cơ phận điều hành (directive) như kế hoạch hay kinh doanh. Trong trường hợp thứ nhất, người đứng đầu bộ phận là Trưởng Công nghệ Thông tin (IT Head) hay Giám đốc Công nghệ Thông tin (IT Director).

Chức danh Giám đốc Thông tin hay CIO (Chief Information Officer) được công nhận lần đầu ở Mỹ vào năm 1995 là kết quả của trường hợp tách lớp thứ hai. Theo đó, CIO là thành viên của Ban điều hành (Directive Panel) giữ hai chức năng: vừa là người quản lý bộ phận công nghệ thông tin bên trong doanh nghiệp, vừa là người khai thác thông tin từ các nguồn khác nhau để đề ra các chiến lược có tính cạnh tranh cao. Chính nơi vai trò CIO mà sự chuyển hóa thông tin thành tri thức trở nên rõ nét, tạo thành công cụ đỉnh cao cho việc phát triển doanh nghiệp và thăng tiến con người.

Nền giáo dục hướng tới kinh tế tri thức:

Khi đặc trưng của nền kinh tế tri thức là vốn hóa trí tuệ thì việc giáo dục là nhân tố phát triển bền vững, hình thành ra vốn con người (human capital). Trình độ tri thức hóa nền kinh tế một nước được xác định theo hai tiêu chí. Thứ nhất tỷ lệ vốn con người tức giá trị các tri thức đưa vào ứng dụng trong nền kinh tế so với giá trị các tài nguyên hữu hình phải được tăng dần. Tiêu chí phi vật thể hóa này thường được gọi là sự thay thế nguyên tử vật chất bằng các bit và bytes thông tin.

Tiêu chí thứ hai dựa trên tỷ lệ công nhân tri thức (knowledge workers) so với người lao động chân tay. Ở Mỹ lực lượng công nhân tri thức gồm từ kiến trúc sư, nhà tạo mẫu, nhân viên ngân hàng, thầy giáo, giới khoa học… cho đến chuyên gia phân tích chính sách chiếm đến 60%. Ở nhiều nước khác tỷ lệ này cao hơn do thiếu thốn tài nguyên thiên nhiên hay do đã phát triển một nền giáo dục cao hơn, thực dụng hơn và đa dạng từ nhà trường, học viện đến tích lũy trải nghiệm và đào tạo, tái đào tạo.

Trái với lề lối tiếp nhận từ chương, nền giáo dục hướng tới kinh tế tri thức đòi hỏi khả năng tranh luận, sáng tạo và thực nghiệm. Đây hẳn là một định hướng mà giáo dục nước ta phải tính đến bởi việc tăng trưởng GDP nay không thể tách rời trình độ công nhân. Chúng ta có thể có những công nghệ tốt, nhưng nếu thiếu vốn con người để điều hành khai thác và nâng cao chúng thì không thể tiếp tục duy trì khả năng cạnh tranh. Trên căn bản này Ngân hàng Thế giới đang đầu tư cho chương trình Giáo dục hướng tới Kinh tế Tri thức (EKE) nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển hội nhập vào nền kinh tế mới này.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- What Is the Knowledge Economy?

- The Global Knowledge Economy and its Implication for Markets

- Education for the Knowledge Economy

- Education, globalisation and the knowledge economy