Tản mạn về quốc lễ giỗ Tổ vua Hùng

Ngày 18/09/1954 tại đền Hùng (Vĩnh Phú), một đoàn đại biểu cán bộ, chiến sĩ của đại đoàn quân tiên phong (Đại đoàn 308) do đồng chí Song Hào, Bí thư Đảng ủy, Chính uỷ Đại đoàn dẫn đầu trước khi về tiếp quản thủ đô, đã gặp Bác Hồ tại đền Hùng để nghe Bác ân cần căn dặn, chỉ bảo nhiệm vụ. Đồng chí Song Hào đã ghi chép cẩn thận những lời dặn dò chi tiết của Bác Hồ trong sổ tay công tác của mình.

Bác Hồ nói như sau:

“Hôm nay gặp các chú ở đền Hùng có ý nghĩa rất to lớn vì vua Hùng là một vị khai quốc.

…Nhiệm vụ giải phóng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ta còn rất nặng nề và quan trọng. Các cháu đã thấy: Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta cùng nhau giữ lấy  nước.”

Nếu tín ngưỡng là nét văn hóa đặc sắc trong văn hóa cổ truyền Việt Nam  thì tín ngưỡng về một tổ tiên chung của cả dân tộc ở nước ta chính là hiện tượng độc đáo mà văn hóa Việt Nam đã góp cho kho tàng văn hóa thế giới. Biểu tượng của tín ngưỡng tổ tiên dân tộc ta là đền Hùng và tâm thức người Việt Nam   được thể hiện ở quốc lễ giỗ Tổ vua Hùng.

Suốt bao ngàn năm qua, năm nào giỗ quốc Tổ vua Hùng cũng được tổ chức trang nghiêm,trọng thể ở khắp nơi trên đất Việt.

Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba

Dù ai đi ngược vào ra

Nhớ ngày giỗ Tổ tháng ba mồng mười

Hay:

Tháng giêng giỗ thánh Sóc Sơn

Tháng ba giỗ Tổ Hùng Vương nhớ về

Giổ Tổ Hùng Vương được tổ chức vào ngày mồng 10 tháng Quý Xuân (tức tháng ba â.l.) hằng năm. Đã là người Việt Nam con Rồng, cháu Lạc, không ai lại không nhớ ngày Quốc Tổ này.

Đền Hùng là chứng tích lịch sử của nước Văn Lang với họ Hồng Bàng gồm 18 vị vua Hùng thay nhau trị vì. Đại Nam quốc sử diễn ca có đoạn kể như sau:

Lạc Long về chốn Nam Thùy

Âu Cơ sang nẻo Ba Vì Tản Viên

Chủ trương chọn một con hiền

Sửa sang việc nước nối lên ngôi nầy

Hùng Vương đô ở Châu Phong

Ấy nơi Bạch Hạc hợp dòng Thao Giang

Đặt tên là nước Văn Lang

Chia mười lăm bộ, bản chương cũng liền

Năm 1941, vào lúc nhân dân ta bắt đầu phong trào nổi dậy với ngọn lửa căm hờn, giữa hai gọng kiềm cuả đế quốc Pháp và Nhật, nhân ngày giỗ Tổ, anh chị em sinh viên Hà Nội tổ chức một cuộc đi thăm miếu Quốc Tổ để nhắc nhở đồng bào cả nước nhớ về cội nguồn. Trong dịp này một sinh viên trường thuốc có năng khiếu âm nhạc, người Nam Bộ, khởi soạn bài hát có tựa đề “ Đi hội đền Hùng” gồm có ba đoạn. Sinh viên ấy sau này là nhạc sĩ nổi tiếng Lưu Hữu Phước.

Đây là đoạn đầu:

Chúng ta cùng nhau đi viếng thăm

Nơi cố hương của giống Tiên Rồng

Chúng ta cùng nhau đi viếng thăm

Những vết xưa của núi sông

In dấu chân của biết bao anh hùng

Cùng với nhau Nam, Bắc, Trung

Chúng ta về thăm mộ Tổ ta

Cho vang với nước non nhà

Và vào năm 1953, những người làm báo ở Hà Nội lấy ngày giỗ Tổ Hùng Vương làm ngày Đại đoàn kết tất cả những người viết báo cả nước và để những người cầm bút hướng về ngày giỗ Tổ. Trong bài diễn văn của Ban tổ chức làng báo năm đó viết:

“Chúng tôi đã chọn ngày đó là đã cố tâm muốn được anh hồn tổ tiên của nòi giống Lạc Hồng ấp ủ lên công việc của báo chí, nâng đỡ phù hộ cho báo chí ngày một phát triển và trở thành dụng cụ tranh đấu thiết thực nhất của dân chúng trong Quốc gia và của Quốc gia trong thế giới.

Chúng tôi chọn ngày đó là muốn chiêm ngưỡng tiền nhân mà nhớ đến tiền nhân, là nhớ rằng bổn phận mình là ở bên cạnh dân chúng và vun đắp vào côngviệc chung làm cho quốc gia Việt Nam   xứng đáng với những trang sử oanh liệt của tiền nhân.”

Hội lễ vua Hùng tổ chức có đám rước voi làm bằng nan, ngựa bằng gỗ với ý nghĩa muôn loài quy phục vua Hùng; đồng thời cũng tượng trưng cho việc “chú rể Sơn Tinh” mang quân đi đón “cô dâu Mỵ Nương” trong lễ thách cưới và đưa dâu. Đám rước phải dầy đủ cổ chay và mâm ngũ quả, với lễ vật là bánh dầy, bánh chưng, nhắc đến sự tích Lang Liêu, cũng là nhắc đến các vua Hùng có công dạy dân trồng lúa.

Những thiếu nữ Mường như những cô tiên, trang phục đẹp, vừa chơi trò đu tiên bên ngoài đền Hạ, vừa hát:

Này lên! Này lên! Này lên!

Lên non Cổ tích, lên đền Hùng Vương

Đu tiên mới dựng năm nay

Cô nào hay hát kỳ này thì lên

Tháng ba nô nức hội đền

Là ngày giỗ Tổ mấy nghìn năm nay

Ngưòi dự hội giỗ Tổ vua Hùng tới từ thập phương với niềm vui tràn ngập, rộn ràng với sinh hoạt văn hóa dân tộc đầy sức sống:

Hội đền vui lắm ai ơi

Kẻ thời giỗ Tổ, người thời đu tiên

Tổ tôm đánh ở bên trên

Có người bên dưới đôi bên vui vầy

Lại thêm phường rối leo dây

Múa đao, tung quả có hay chăng là

Lại thêm có đám xướng ca

Để cho trai gái gần xa vui vầy…                                    

Gần đây, những em học sinh tiểu học đều biết đến bài thơ “ Đi quaThậm Thình ” của nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi trong sách giáo khoa. Bài thơ gợi lên những kí ức về thời vua Hùng tuyệt đẹp:

Đi qua xóm núi Thậm Thình

Buâng khuâng nhớ nước non mình nghìn năm

Vua Hùng một sáng đi săn

Trưa tròn bóng nắng nghỉ chân chốn nầy

Dân dâng một quả xôi đầy

Bánh chưng mấy cặp, bánh dầy mấy đôi

Cối gạo đầy cả nghĩa tình nước non

 Đẹp lòng, vua phán bầy tôi

Tìm đất kén thợ, định nơi xây nhà

Trăm cô gái đẹp tiên sa 

Múa chày đôi với chày ba rập rình