Sâm đại hành
Đặc điểm hình thái
Cỏ lâu năm có hành đỏ hình trứng thuôn, có bao, cao 20 - 40cm hay hơn. Lá hiện lúc trổ hoa, xếp thành hai dãy, hẹp dài, dài 20 - 70cm, rộng 3 - 4cm, cứng. Cụm hoa là chùm mọc trên một cán dài tới 40cm, mọc từ thân hành, ở nách lá bắc chung dài. Hoa có cuống, màu trắng hay vàng. Phiến hoa 6, nhị 3, gắn ở đáy cánh hoa, mọc đứng; bao phấn vàng. Bầu dưới, 3 ô, hình trứng ngược, có 4 cạnh. Đầu nhuỵ 3 giống như mũi dùi. Quả nang mở làm 3 mảnh.
Bộ phận dùng là thân hành (thường được gọi là “củ”) (Bulbus Elêuthrinis subaphyllae).
Sâm đại hành là loại đặc hữu của Đông Dương. Ở Việt Nam, cây mọc hoang và được trồng nhiều nơi từ Hoà Bình, Nghĩa Lộ, Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Đà Nẵng, Lâm Đồng (Đà Lạt, Đức Trọng) cho đến các tỉnh phía Nam. Cây trồng một năm đã có thể thu hoạch củ.
Thành phần hoá học và tác dụng
Sâm đại hành chứa chủ yếu là hợp chất quinon, hợp chất có vòng lacton như: eleutherol.
Dịch chiết Sâm đại hành có tác dụng hạn chế sinh sản của vi trùng Diplococcus pneumoniae, Streptococcus hemolyticus, Staphylococcus aureus.
Tác dụng yếu hơn đối với Shigella flexneri, Shiga, Bacillus mycoides, B. anthracis.
Không có tác dụng đối với Escherichia coli, Bacillus pyocyaneus, B. diphteriae.
Sâm đại hành còn có tác dụng làm giảm phản ứng phù thực nghiệm trên chuột (thí nghiệm so sánh với hydrocortison thấy gần như tương tự).
Mặc khác, trên lâm sàng, Sâm đại hành có tác dụng tốt đối với chốc đầu trẻ em, nhọt đinh, viêm da có mủ, viêm họng cấp và mạn tính, chàm nhiễm trùng, tổ đỉa, vẩy nến…
Công dụng
Thường được dùng trị thiếu máu, nhức đầu, mệt mỏi, băng huyết, ho ra máu, thương tích ưu huyết, ho, ho gà, viêm họng cấp và mạn, tê bại do thiếu dinh dưỡng, đinh nhọt, viêm da, lở ngứa, chốc đầu trẻ em, tổ đỉa, vẩy nến. Ngày dùng 4 - 12g, dạng thuốc sắc hay hãm. Dùng ngoài, giã đắp.
Sâm đại hành thường được dùng ngâm rượu uống làm thuốc bổ trị xanh xao, thiếu máu. Nấu Sâm đại hành thành cao đặc rồi luyện viên uống sát trùng, chữa chàm, chốc và bệnh ngoài da. Bên ngoài dùng thuốc mỡ Sâm đại hành 10% hoặc cồn Sâm đại hành 20% để bôi.
Sâm đại hành đã phơi khô, sao qua, hãm làm thuốc an thần, gây ngủ.
Bột Sâm đại hành dùng để cầm máu, dùng uống trị ho, thường phối hợp với rẻ quạt làm thuốc trị ho viêm họng.
Ngoài ra, Sâm đại hành là một trong 112 loài thực vật ở Việt Nam được các dân tộc sử dụng làm chất nhuộm màu thực phẩm.
