Sắc màu trên kính

Từ thời Trung cổ, con người đã biết chế tạo kính màu bằng cách cho thêm vào các loại muối và ô-xyt kim loại. Những khoáng chất trong thuỷ tinh sẽ thay đổi dải quang phổ của ánh sáng trắng rọi chiếu qua, tạo ra đủ sắc màu. Muối cô-ban làm kính rực xanh, bạc tạo ánh vàng ngời chói, đồng bừng dậy ánh lục và sắc hồng…

Những ô cửa sổ lắp tranh kính màu bắt đầu vươn cao khoe sắc theo sự phát triển của việc xây dựng nhà thờ. Đến thế kỷ 10, những bức tranh kính màu vẽ theo sự tích Thánh Kinh đã xuất hiện khắp các giáo đường và các trang trí kiến trúc ở Pháp, Đức và Anh. Giáo đường ngày càng cao và thanh thoát hơn, vách tường mỏng lại và khung cửa sổ lắp kính màu lấp đầy khoảng trống mênh mông ở giữa.

Con mắt thăng trầm

Cửa sổ giáo đường là những con mắt chứng kiến nghệ thuật tranh kính màu thăng trầm. Tranh kính phong cách Gothic phổ biến vào thời Trung cổ (thế kỷ 12 -15) là một tập hợp phức tạp các miếng kính màu nhỏ ghép với nhau bằng chì thành những hoạ tiết tinh vi. Nhìn từ dưới đất, chúng không hợp thành bức tranh có hình dạng cụ thể mà là một mạng lưới đường nét đen và đốm sáng màu. Các nghệ sĩ tranh kính màu thời ấy chỉ thể hiện điều họ trải nghiệm về tâm linh chứ không diễn dịch những cảm nhận.

Đến thế kỷ 15 thì tranh kính màu thay đổi. Chất lung linh huyền ảo giảm dần và cửa sổ biến thành tranh vẽ cụ thể. Nghệ sĩ kính màu biến thành thợ sơn. Thời kỳ Phục hưng (thế kỷ 15-16) đẩy nghệ thuật tranh kính màu vào dĩ vãng suốt 300 năm. Những đường chì uốn lượn ghép nối các mảnh kính từng được ưa chuộng thì bây giờ được phủ lấp bằng sơn cho tiệp màu. Kính cửa sổ được vẽ và tô màu bằng sơn, mất vẻ rực rỡ, long lanh của ánh sáng.

Nước Anh là nơi đầu tiên quan tâm đến việc phục hồi nghệ thuật tranh kính màu Gothic vào đầu thế kỷ 19. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật lẫn khoa học đã phát hiện lại kỹ thuật làm kính màu thời Trung cổ. Những tấm kính được mang ra thử nghiệm và giải mã các bí mật pha màu. Những giáo đường ở Anh mới xây dựng lại bắt đầu tràn ngập ánh hào quang thăng hoa do những bức tranh kính màu kiểu Gothic mang lại. Nghệ thuật kính màu hồi sinh, lan khắp thế giới.

Từ đạo vào đời

Nhìn từ bên trong, mái vòm kính màu theo phong cách hiện đại của giáo đường Metropolitana ở Brasilia (Brazil) trở thành không gian thiên đường cho các thiên thần bay lượn..

Ngoại trừ các cửa sổ giáo đường, tranh kính màu không mang tính tôn giáo vẫn chưa được giới nghệ thuật coi trọng. Đến sau Thế chiến thứ hai, các trào lưu biểu hiện và trừu tượng của mỹ thuật tác động đến một thế hệ hoạ sĩ mới tìm cách thể hiện cảm hứng nghệ thuật trên kính màu. Những cảm giác lung linh, mơ màng đầy ắp màu sắc của ngàn năm trước giờ được cách tân để chuyển tải cảm xúc hiện đại. Nhiều giáo đường mới xây dùng cửa sổ tranh kính màu theo phong cách này. Một khí quyển ánh sáng chuyển hoá cái bình thường trở thành siêu việt lại rất phù hợp để tạo một không gian xúc cảm.

Mối quan tâm đến tranh kính màu đã bùng nổ theo sự phát triển của những nghệ sĩ phá cách, công nghệ mới và nghệ thuật kiến trúc lẫn trang trí. Tranh kính màu đôi khi thay thế bức tường, mặt bàn và xuất hiện ở nhiều hình thức khác. Thời vàng son của kính màu đã trở lại.

Nguồn: Khám phá, số 26, ngày03/04/2006