Quảng Ninh: Đền An Sinh, Di tích Lịch sử Quốc gia đặc biệt
Đền thờ tám vị vua đời Trần, là đền thờ nhiều Đế vương đời nhà Trần nhất. Theo Thư tịch, bia kí và lệnh chỉ lưu giữ tại đền thì An Sinh vốn là điện An Sinh, xây dựng từ đời nhà Trần, thế kỉ thứ XIV, nơi thờ ngũ vị Hoàng đế nhà Trần là: Anh Tông Hoàng đế; Minh Tông Hoàng đế, Dụ Tông Hoàng đế và Khâm minh Thánh vũ hiền đạo An Sinh Hoàng đế (có thể là An Sinh Vương Trần Liễu).
Dưới các thời Lê, Nguyễn, dân xã An Sinh là "dân hộ nhí" được trừ mọi khoản thuế phu dịch để phụng sự lăng tẩm, bao gồm cả chùa Ngọa Vân và chùa Tư Phúc. Trải qua những biến cố thăng trầm của lịch sử, điện An Sinh đã nhiều lần trùng tu, tôn tạo.
Trong những năm từ 1957 - 1975, khu vực điện An Sinh có trường học của học sinh miền Nam tập kết ra Bắc; các cựu Chủ tịch nước Trần Đức Lương; Thủ tướng Phan Văn Khải đều là học sinh của trường này.
Năm 1997 - 2000, để bảo tồn và phát huy giá trị Di tích An Sinh, UBND huyện Đông Triều đã trùng tu, tôn tạo trên nền khu di tích cũ, gọi là đền An Sinh và đặt tượng tám vị vua nhà Trần có lăng mộ ở An Sinh, gồm: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiển Tông, Trần Dụ Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Giản Định ở hậu cung. Khu vực Trung đường đặt tượng thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị tướng kiệt xuất của thời Trần. Gần đây tại Mỹ có đề cập suy tôn Trần Quốc Tuấn là vị tướng tài ba của thế giới (như vậy, Việt Nam có hai vị tướng cỡ thế giới là Trần Quốc Tuấn và Đại tướng Võ Nguyên Giáp).
Lễ hội đền An Sinh từ nay được khôi phục; diễn ra trong ba ngày (20, 21, 22-8 âm lịch hằng năm). Năm 2012, mặc dù tình hình kinh tế trong nước và thế giới suy giảm, đời sống nhân dân có nhiều khó khăn, nhưng theo truyền thống, ngày 21/8 năm Nhâm Thìn (tức ngày 6/10/2012 dương lịch) khai mạc Lễ hội đền An Sinh.
Tại Lễ hội, nhiều nhà sử học, khảo cổ học, khoa học hàng đầu của Việt Nam công bố những công trình nghiên cứu khoa học về đời nhà Trần trên đất Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Các nghiên cứu của một số nhà khoa học, qua cuộc Hội thảo Khoa học do UBND huyện Đông Triều phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Kinh Thành vừa tiến hành (10/2012) được công bố tại Lễ hội.
Đồng thời, Viện Khảo cổ học và UBND huyện Đông Triều khánh thành Nhà trưng bày Di sản văn hóa đời Trần tại đền An Sinh. Trong đó, đặc biệt quý giá có "Hộp Vàng" của Vua Trần, do khai quật di sản tại một đền ở Đông Triều hồi tháng 6-2012, do Đại đức Thích Minh Hiển giao lại cho lãnh đạo huyện Đông Triều và bản sao trích bức tranh "Trúc Lâm đại sĩ xuất Sơn Đồ", do PGS.TS Tống Trung Tín, Viện trưởng Viện Khảo cổ Việt Nam trao tặng lãnh đạo huyện Đông Triều. Hai di sản trên là "Quốc bảo" của đất nước, của dân tộc ta.
Theo GS Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, thời Trần, Di tích Lịch sử và Di sản Văn hóa trải rộng trên khắp cả nước, nhưng có lẽ tập trung nhất ở ba nơi, đó là Kinh Thành Thăng Long; Phủ Thiên Trường và Đông Triề, mà Đông Triều thì tập trung nhất ở xã An Sinh.
Dưới thời Trần, Đông Triều là trung tâm Tôn giáo, Phật giáo, trung tâm của chùa - tháp. Tất cả đều thuộc hệ thống chùa - tháp Thiền phái Trúc Lâm - Yên Tử do Vua Trần Nhân Tông sáng lập, nó quy được tất cả các dòng phái của Việt Nam, chi phối toàn bộ Phật giáo Việt Nam, nhanh chóng trở thành "Quốc giáo". Thời Nhà Trần, Đông Triều cũng phát triển mạnh về kinh tế, nơi đây tập trung nhiều thái ấp. Theo ông Phan Huy Lê, Đông Triều còn là trung tâm Văn hóa tiêu biểu của đời nhà Trần.
Các nhà lịch sử học, khảo cổ học, khoa học dự báo Đông Triều còn cất giữ trong lòng đất nhiều Di sản Lịch sử và Di sản Văn hóa thời nhà Trần phong phú, đa dạng, quý giá. UBND tỉnh Quảng Ninh và huyện Đông Triều cần tổ chức bảo tồn, khai quật.
Các nhà khoa học cũng chỉ rõ, các Di sản vật thể và phi vật thể đã có và sẽ được khai quật là tài sản vô giá, cần được bảo tồn, tôn tạo. Nhưng phải giữ gìn giá trị nguyên bản. Tôn tạo như nhiều nơi vừa qua là phá hoại Di sản. Khai thác Di sản phục vụ cho du lịch là rất tốt, song nếu không được quan tâm đúng mức thì “lợi bất cập hại”, sau này dù có rất nhiều tiền cũng không lấy lại được.
