Phát Triển Cây Jatropha - Một Số Vấn Đề Cần Quan Tâm

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Ninh Thuận, từ năm 2008 đến nay, có 3 nhà đầu tư được UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ngành xem xét để vào nghiên cứu hợp tác, đầu tư trồng khảo nghiệm cây cọc rào. Trong đó, có 2 nhà đầu tư 100% vốn nước ngoài (công ty CP Năng lượng xanh và công ty TNHH RIN Việt Nam - Nhật Bản) và 01 nhà đầu tư liên doanh giữa Tổng công ty Dầu Việt Nam với Công ty Idemitsu Nhật Bản. Hiện nay, với tổng diện tích trồng trên địa bàn tỉnh: 319,7ha, trong đó 24,4 ha thuộc 02 xã Phước Đại và Phước Thắng, Bác Ái; 17,7 ha thuộc xã Nhơn Sơn, Ninh Sơn; 47ha thuộc thôn Bầu Ngứ xã Phước Dinh, Thuận Nam, 284,4ha thuộc các xã Phước Hải, An Hải, Sơn Hải và Phước Dinh. Các mô hình được triển khai trên nhiều loại hình thổ nhưỡng khác nhau để nghiên cứu tính thích nghi của cây cọc rào. Kết quả về sinh trưởng và phát triển, tỷ lệ sống 95%, những vùng đất đủ độ ẩm và điều kiện tưới tiêu thì cây phát triển tương đối tốt, vùng đất hoang hóa bạc màu cây phát triển rất kém là 302 ha. Khả năng sinh trưởng và phát triển không đồng đều giữa các vùng đất, có hiện tượng sâu bệnh ở giai đoạn cây non. Trước đây, không ít người đã đánh giá cao và mạnh bạo nhận định về năng suất của cây Jatropha khi cho rằng, 1 hecta cây Jatropha cho năng suất 8 - 12 tấn hạt một năm. Thế nhưng, theo số liệu báo cáo thực tế triển khai của Trung tâm Công nghệ sinh học Lâm nghiệp “Sau 3 năm trồng thử nghiệm 8 ha tại xã Phước Dinh năng suất hạt chỉ đạt bình quân 507kg/ha, hàm lượng dầu giao động từ 28,56-40,69%” và xuất hiện hiện tượng sâu nhện, rệp, mối và bệnh lở cổ rễ.

Qua trao đổi với hộ ông Châu Tuấn, xã Phước Hải huyện Ninh Phước, ông Tuấn nói “ Tôi được Công ty Năng lượng xanh hỗ trợ trồng 5 triệu đồng/ha với 4,4ha trồng được 8 tháng, phát triển tương đối nhưng chưa biết họ bao tiêu và mua sản phẩm ra sao?”. Còn hộ ông Báo Trung Tính, xã Phước Hải: “ Công ty cam kết với chúng tôi sẽ thu 4.000 đồng/kg nhưng phải đợi 2 năm nữa, tôi cũng chưa biết ra sao. Hộ tôi trồng cây chỉ phát triển tốt khi có mưa”. Theo tính toán “để có 1 kh dầu, cần phải có 3kg hạt Jatropha (1kg hạt Jatropha hiện nay có giá là 4.000 đồng), với giá này chỉ tính riêng tiền nguyên liệu thì sản phẩm đầu ra đã lỗ, chưa kể đến công nghệ chiết tách, phân phối”.

Theo báo cáo kiến nghị của Tổng cục V, Bộ Công An, sau gần 03 năm triển khai đề án đã xuất hiện một số bất cập nổi lên: Việc phát triển cây Jatropha vẫn mang tính phân tán, thiếu quy hoạch vùng trồng, chưa có định hướng cụ thể cho các nhà đầu tư cũng như nông dân; Công tác nghiên cứu về giống, kỹ thuật trồng trọt, công nghệ chiết xuất tinh dầu chưa đồng bộ, chưa có giống Jatropha đảm bảo năng suất ổn định và phù hợp với điều kiện từng vùng sinh thái. Nhiều công ty sử dụng giống nhập nội từ nước ngoài, đưa vào sản xuất đại trà tại Việt Nam, sau nhiều năm trồng không đạt năng suất như khuyến cáo. Một số vùng đã trồng Jatropha với quy mô lớn nhưng quan tâm đầu tư công nghệ chiết xuất mà chỉ có các cam kết (không ràng buộc) mua bán hạt thô (thiếu sự liên kết giữa sản xuất - chế biến - thương mại); Nhiều chuyên gia nghiên cứu khẳng định, cây Jatropha chiếm diện tích đất lớn, dễ bị sâu tấn công, khả năng kháng bệnh thấp, đặc biệt là bệnh do vi khuẩn; đất trồng Jatropha bị thoái hóa nhanh và rất khó cải tạo để trồng các loại cây khác; phát triển Jatropha tràn lan đe dọa đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến hệ sinh thái thủy sinh.

Phát triển nhiên liệu sinh học nói chung, dầu sinh học từ cây Jatropha nói riêng là một trong những chủ trương đúng của Đảng và Nhà nước nhằm phát triển thay thế một phần năng lượng hóa thạch truyền thống đang ngày bị cạn kiệt, góp phần đảm bảo an ninh năng lượng và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, việc phát triển cây Jatropha ở nước ta thời qua gian chủ yếu theo phong trào, còn nhiều bất cập, chưa có định hướng và quy hoạch phát triển không bền vững. Bên cạnh đó nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra những tác động xấu của loại cây này. Hiệu quả kinh tế và năng suất các giống Jatropha nhập nội trồng tại Việt Nam chủ yếu trên lý thuyết,chưa được nghiên cứu, khảo nghiệm, đánh giá một cách thuyết phục, vì vậy, việc doanh nghiệp cũng như nông dân mở rộng diện tích trồng Jatropha khi chưa có đủ thông tin có thể gây hậu quả khó lường trong tương lai. Muốn phát triển chúng ta cần phải tiến hành rà soát, đánh giá xây dựng quy hoạch vùng trồng Jatropha phù hợp, tránh phát triển manh mún, không có định hướng, gây ảnh hưởng đến môi trường và đa dạng sinh học; sơ kết, đánh giá kết quả, hiệu quả kinh tế phát triển cây Jatropha để có cơ sở đề xuất Chính phủ các giải pháp phù hợp, không để doanh nghiệp, nông dân phát triển cây Jatropha ào ạt trên diện rộng khi chưa có đủ cơ sở khoa học, phối hợp đề xuất với Bộ KH&CN, Bộ TN&MT nghiên cứu, đánh giá khách quan, toàn diện những đặc tính sinh hóa, điều kiện sinh trưởng và những đặc tính xấu của cây Jatropha ở quy mô lớn, đồng thời đẩy nhanh công tác nghiên cứu (giống, kỹ thuật và công nghệ chế biến) để phục vụ cây Jatropha phát triển bền vững ở nước ta nói chung và Ninh Thuận nói riêng./.