Nước: Vấn nạn môi trường, vấn đề văn hóa

Văn hóa nước gắn chặt với đời sống con người

Nước chiếm 3/4 bề mặt trái đất. Trong cấu trúc động thực vật thì nước chiếm tới 95-99% trọng lượng các loài cây dưới nước, 80% trọng lượng các loài cá, 70% trọng lượng các loài cây trên cạn, 65-75% trọng lượng con người và các loài động vật.

Chính vì vậy, nước là điều kiện đầu tiên xác định sự tồn tại của sự sống, của con người và gắn với nó là nền văn hóa.

Cách đây gần 250 năm, (1760), Lê Quý Đôn đã đánh giá “ Vạn vật không có nước không thể sống được, mọi việc không có nước không thể thành được”. Bây giờ, thế giới lại khẳng định “ Nước là tài nguyên quan trọng thứ hai sau tài nguyên con người”.

Lịch sử cũng đã minh chứng, trên thế giới, phần lớn các nền văn hoá cổ nổi tiếng đều hình thành ở đồng bằng châu thổ các dòng sông lớn: văn hoá Ai Cập trên sông Nile; văn hoá Lưỡng Hà vùng đồng bằng sông Tigris và Euphrates; văn hoá Ấn Độ ở đồng bằng sông Hằng- sông Dư; văn hoá Trung Quốc sông Hoàng Hà- Trường Giang...

Người Việt do xuất phát từ việc cư trú ở vùng sông nước nên mọi thứ đều phải thích nghi với nước, nền văn minh lúa nước người Việt cổ tập trung ở đồng bằng ba sông lớn: sông Hồng, sông Mã, sông Cả.

Từ đó, tận dụng và khai thác cái lợi của nước từ ăn (với các loại thực vật sống trong nước như gạo, rau, cá); đến ở (xu hướng sống gần nguồn nước); đi lại (xưa nay cũng gắn với sông nước và biển khơi); cả những trận thắng lớn của Việt Nam trong lịch sử chống ngoại xâm (đều lợi dụng diễn biến của nguồn nước ở các cửa sông như: sông Bạch Đằng, sông Như Nguyệt, sông Rạch Gầm…) ; các trò vui chơi dưới nước (đua thuyền, đua ghe, thi bơi, thi lặn...), thậm chí người Việt còn tôn thờ nước như một trong những lực lượng tự nhiên quan trọng nhất...

Nước hết- văn hóa không còn?!

Năm 1992, tại Hội nghị liên hiệp quốc về Môi trường và Phát triển tại Rio de Janeiro đã đưa ra sáng kiến tổ chức kỷ niệm Ngày nước thế giới. Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc lấy ngày 22/3 hàng năm là Ngày nước thế giới, bắt đầu tổ chức từ năm 1993.

Năm nay, Ngày nước thế giới lấy chủ đề là "Nước và văn hóa". Chủ đề này cho thấy một thực tế, trên thế giới có nhiều cách nhìn nhận, sử dụng nước có sự đa dạng về truyền thống văn hóa.

Đối với nhiều tôn giáo, nước rất linh thiêng và nó được sử dụng trong các nghi lễ khác nhau. Nước được thể hiện trong nghệ thuật qua hàng thế kỷ (trong âm nhạc, hội họa, văn học, phim ảnh... và nó cũng là yếu tố trọng tâm của các nghiên cứu  khoa học).

T rong bối cảnh phát triển kinh tế- xã hội hiện nay, tài nguyên nước đang bị đe doạ nghiêm trọng. Nguồn nước ngày càng ô nhiễm và cạn kiệt, phần lớn là do nạn chặt phá rừng tràn lan và việc khai thác, sử dụng nước không hợp lý.

Trong nhận thức của nhiều người dân, quan niệm nước là “của trời cho” vẫn tồn tại, dẫn đến tình trạng sử dụng nước bừa bãi, thiếu ý thức bảo vệ, bảo tồn nguồn nước.

Tại Việt Nam , những năm gần đây, ô nhiễm nước ở các con sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, sông Đáy, sông Nhuệ… ở mức báo động. Khoảng 60% dân số toàn quốc được sử dụng nước sạch. Thiếu nước cho sử dụng và sử dụng nước không bảo đảm chất lượng làm suy giảm sức khoẻ cộng đồng, gia tăng bệnh tật và nghèo đói.

Các nhà nghiên cứu về nước đánh giá, những vấn đề này ảnh hưởng nghiêm trọng và dần dần sẽ làm mai một văn hóa nước. Bởi nước tạo ra văn hóa đặc thù, văn hóa lại ảnh hưởng tới nước thông qua vai trò của nó trong việc giáo dục ứng xử của con người đối với nước.G iá trị văn hóa và các giá trị xã hội quyết định tới việc con người xác định giá trị, nhận thức và quản lý như thế nào đối với tài nguyên nước.

Theo ông Lê Bắc Huỳnh, Phó Cục trưởng Cục quản lý tài nguyên nước thì việc quản lý tài nguyên nước phải cân nhắc tới tất cả các khía cạnh, trong đó có văn hoá nước bởi vì nước và văn hóa là hai yếu tố gắn bó với con người.

Ông Huỳnh cũng cho rằng, nếu không hiểu và cân nhắc không đầy đủ các khía cạnh văn hóa của nước, chúng ta sẽ không thể tìm ra giải pháp toàn diện với tính xã hội hóa cao và bền vững trong quản lý nguồn tài nguyên vô cùng quý giá này.

Chỉ đạo về bảo vệ và bảo tồn nguồn tài nguyên nước, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Mai Ái Trực luôn luôn nhấn mạnh, phải ""khôn ngoan"" trong quản lý tài nguyên nước, tức là phải vừa phát triển tài nguyên nước vừa phân phối, sử dụng một cách tổng hợp, tiết kiệm và hiệu quả. Đồng thời, vừa quản lý số lượng nước đi đôi với quản lý chất lượng nước.