Người mang thẻ bài đặc biệt
Trong con số ít ỏi các chiến sĩ cách mạng còn sống sót tính đến ngày Cách mạng tháng Tám thành công, tại hoả ngục Buôn Ma Thuột ấy có đồng chí Nguyễn Thường Khanh 28 tuổi gốc người Thanh Hoá. Người tù mang tấm thẻ bài PPN (1)này thuộc diện tù chính trị nguy hiểm, bị nhốt trước đó hơn một năm tại Nhà tù Thanh Hoá. Được biết, trước khi vào tù, anh là sinh viên từng tham gia cách mạng trong phong trào Thanh niên dân chủ Đông Dương tại Hà Nội năm 1936. Chủ yếu hoạt động của anh lúc ấy nhằm chiến đấu trên mặt trận báo chí, văn học. Năm 20 tuổi, Nguyễn Thường Khanh cùng bằng hữu của mình cho ra mắt bạn đọc tờ báo Bạn Dân(1937). Cùng năm, Khanh đợc mời cộng sự với báo Thời Thế. Với báo Tin tứcvà báo Người Mớinăm 1938, rồi đến với báo Bạn Đường năm 1939 và…. đây chính là khoảng thời gian tên tuổi nghề nghiệp của Khanh lấp lánh trong vòm trời báo chí Hà Nội với tư thế người được tổ chức cử giữ phần phụ trách toà báo dành riêng cho thanh niên - một trong vài tờ báo có uy tín nhất từ 1938 với cái tên mới là báo Thế Giới.
Nguyễn Thường Khanh, từ bẩm sinh đã có sẵn khiếu đặc biệt về báo chí, lại là tác giả viết giỏi về các thể loại. Ngoài nhiều thi phẩm nổi tiếng, Khanh còn có ít nhất là 2 truyện dài có giá trị văn chương cao ( Ngơ ngácvà Thằng Tuất). Cũng như Khanh đã chọn cho mình nhiều bút danh, nhưng độc giả của anh (kể cả độc giả nguyên là bạn cũ, lúc ấy đã du học ở các nước xa) lại chú ý nhiều ở anh qua bút danh Trần Mai Ninh.
Năm 1983, viện Hàn Lâm quốc gia Pháp trao giải thưởng về Thơ cho thi phẩm mang tên Niềm lạc quan mùa thucủa tác giả người Bungari: Ghêoócghi Dgiagarốp. Nhân sự kiện này, một đài phát thanh nước bạn ở châu Âu có vẻ như chưa hoàn toàn đồng ý về bài thơ vừa được trung giải. Trong tinh thần đó, Đài này nêu một số tên các bài thơ có cấu trúc tương tự của các tác giả “vô danh” bốn phương để sau đó dừng lại đúng bài thơ Tắm nắng. Đồng thời, Đài này nhấn mạnh, tác phẩm Tắm nắnglà của nhà thơ Việt Nam đã qua đời, viết năm 1941 (2)tại Nhà tù Thanh Hoá. Nếu nhà thơ trẻ Trần Mai Ninh này có đủ điều kiện nói chung, hẳn là giờ này nếu cần đem so sánh giữa các bài thơ cùng loại, chúng ta có thể… không biết có nên chọn Niềm lạc quan mùa thucủa Dgiagarốp để “chiêm ngưỡng” hay không!
Không rõ Dgiagarốp sáng tác bài thơ được giải ấy vào trường hợp và hoàn cảnh nào, riêng bài thơ Tắm nắngtrích dẫn sau đây, Trần Mai Ninh viết lúc đang sống trong vòng lao lý hãi hùng….
Sáng nay nắng tươi lưng tường
Thếp vàng cửa ngục, đốt bừng hoa đăng
Xuân tù nghe nắng sầu thương
Ngả nghiêng giai điệu Nghê thường nào chăng(?)
Uống cho say ánh nắng vàng
Cho kinh động những nẻo đàng nắng tươi
Bút nâu vải quấn trên người
Mau thành thân với cả trời nắng to…
“Hôn sinh” nức dậy ngập bờ
Cõi lòng - cơn lụt suối thơ một ngày
Hôm nay nóng mỏng xác đầy
Xin thêm nắng nữa đốt ngày ưu tư!
Nắng vàng, nắng lửa, nắng thơ
Một ngày tắm nắng tôi mơ suốt đời
Nắng reo… nắng múa… nắng cười
Một ngày tắm nắng suốt đời còn yêu!
Tắm nắngchưa phải là tác phẩm người hâm mộ đánh giá cao nhất trong thơ của Trần Mai Ninh. Lúc bấy giờ Trần Mai Ninh có 2 bài thơ tiêu biểu nhất, viết trong thời gian sau khi phát xít Nhật đảo chính thực dân Pháp (tháng 3-1945), cũng là thời gian người mang thẻ bài đặc biệt này thoát khỏi nhà tù Buôn Ma Thuột, 2 bài thơ ấy là Tình sông núivà Nhớ máu. Riêng bài Nhớ máu, Trần Mai Ninh viết tại thị xã Tuy Hoà tháng 11-1946. Sau đó 4 tháng, Nhớ máuxuất hiện trên báo Tiên Phong. Số phát hành đầu tiên này của Tiên Phongtại Hà Nội lại đúng vào thời điểm cuối cùng vinh quang nhất của cuộc đời người lính trẻ Trần Mai Ninh tại Nam Trung Bộ (3).
Ơ… cái gió Tuy Hoà, cái gió chuyên cần và phóng túng…
Gió đi ngang, đi dọc, gió trẻ lại, lưng chừng…
Gió nghỉ, gió cười..
Gió reo lên… lồng lộn
(trích đoạn Nhớ máu)
Dù ngẫu nhiên, nhưng đúng là vẫn có gặp gỡ khá lý thú giữa thơ của Ghêoócghi Dgiagarốp với thơ Trần Mai Ninh nếu những nét táo bạo như ‘gió xoáy” của Dgiagarốp sau đây cùng thổi với “Cái gió Tuy Hoà”…
… Gió, gió lại thổi ào ào dữ dội
Lướt thướt mưa và lầy lội khắp nơi
Và xào xạc, xác xơ cơn lá đổ
Và man man nỗi sợ tự bao giờ...
Nếu nét “gặp gỡ” giữa hai nhà thơ lớn trên đây là ngẫu nhiên thì hoàn toàn không phải ngẫu nhiên khi nhắc lại ở đây tên tuổi của Trần tiên sinh - một nhà thơ của cách mạng - thành viên đặc biệt trong danh sách các nhà cách mạng Việt Nam tại Nhà đày Buôn Ma Thuột, nhân dịp khu Di tích Lịch sử này đang chuẩn bị cho lễ khánh thành sau thời gian xây lắp lại nguyên trạng tại số 18, đường Tân Thuật, thị xã Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắc Lắc.
Chú thích
(1) PPN: Prisonnier - Politique - Net-tement.
(2) Theo tác giả Xviriđôva - PNLX - Tháng 1/1979
(3) Theo tác giả Trần Hữu Tá thì Trần Mai Ninh bị giặc bắt, tra tấn dã man, chúng khoét đôi mắt của ông và dẫn ông đi khắp thị xã Tuy Hoà. Sự kiện này xảy ra khoảng đầu năm 1947 trên đường vào công tác ở vùng hậu địch (tr.492, TĐVH -Q2).
