Ngôi nhà 100 cột, một kiến trúc độc đáo

Từ con đường làng đất đỏ, trước mặt một cái chợ nhỏ, một lối mòn mới được bê-tông hoá ngoằn ngoèo vừa đủ cho một chiếc xe Honda chạy, khó khăn lắm tôi mới đến được cổng trước mặt tiền đường của ngôi nhà, đây là một ngôi nhà với một lối kiến trúc độc đáo không giống với bất cứ một ngôi nhà nào ở trong vùng đã tồn tại hơn 100 năm.

Ngôi nhà toạ lạc trên một diện tích đất là 3.222m ², gọi là khu vực tôn tạo, nằm trong một doi đất cù lao ngày xưa được mệnh danh là Long Hựu thôn, nay gọi là xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước, tỉnh Long An.

Chủ nhân ngôi nhà hiện tại là ông Trần Văn Ngộ, cựu hiệu trưởng trường tiểu học Long Hựu, là cháu nội cụ Trần Văn Hoa, người thiết kế khai sinh ra ngôi nhà này. Bà Ngõ, vợ thầy hiệu trưởng là một bà giáo nhanh nhẩu vui tính và hiếu khách, đã dẫn tôi đi thăm khắp cùng ngôi nhà. Trưa hôm đó ở lại ăn cơm với gia đình thầy hiệu trưởng, tôi ngỏ ý là muốn viết về ngôi nhà độc đáo này và xin hẹn tháng sau tôi sẽ trở lại sau khi tìm hiểu, nghiên cứu các tài liệu liên quan đến di tích này.

Từ ngã ba Bình Chánh, hướng đông, có một lối đi về Tân Lân, thị trấn Cần Đước, sau khi qua khu vực thị tứ, còn cách bến phà Mỹ Lợi khoảng 3 cây số bên trái, có một con lộ đất đỏ thẳng tắp chạy dài đến bến phà Kinh Nước Mặn.

Ngôi nhà có 100 cột cách bến phà đúng 13 cây số. Kinh Nước Mặn là một thủy lộ rất quan trọng của vùng này, ghe thuyền đi lại tấp nập, phần nhiều là xà lan chở cát và chở container hàng hoá…

Tôi đến ngôi nhà 100 cột lần thứ hai vào lúc 10 giờ sáng. Từ đầu ngõ đi vào, một bảng ghi đây là khu di tích xiêu vẹo với những nét chữ ố màu thời gian. Nhà có 100 cột với diện tích 882m ²được khởi công xây dựng từ 1901 và hoàn tất năm 1903 do một nhóm gồm có 17 nghệ nhân được chủ nhân mời từ kinh đô Huế vào. Họ phải mất gần một tháng mới tới được nơi, có lúc thì theo đường bộ, có khi thì dùng ghe bầu. Ngoài hành lý thì dụng cụ, đồ nghề mang theo là cả một vấn đề đối với nhóm nghệ nhân này. Nghe nói là ông Trần Văn Hoa phải đích thân ra tận Huế để bàn bạc với các nghệ nhân về thiết kế bản vẽ, vật liệu xây dựng và thời gian thi công. Ông Hoa phải ở lại Huế ròng rã hơn nửa năm để nghiên cứu các ngôi nhà rường, các kiến trúc bằng gỗ, hoa văn, chạm trổ… có tính cách dân dụng.

Mẫu thiết kế là ưu tư hàng đầu của ông và nhóm nghệ nhân Huế vì nó phải thể hiện được cái triết lý đông phương âm dương, phong thuỷ. Lại vừa phải lồng ghép tính chất địa phương rất đa dạng của Nam bộ vào trong kiến trúc ngôi nhà, để tạo ra một dáng vẻ độc đáo, một tác phẩm nghệ thuật đương đại của vùng này.

Là một phú hộ, với đam mê của một người nghệ sĩ, ông Hoa đã dành ra một số tiền rất lớn đối với một cá nhân để xây dựng nên ngôi nhà này. Điều mà ít người có thể làm được, chỉ có những công trình kiến trúc đình chùa miếu mạo có sự góp công góp của của nhiều người mới thực hiện nổi.

Nỗi đam mê đó được 17 nghệ nhân Huế hưởng ứng nồng nhiệt. Họ giã từ kinh đô khăn gói lên đường vào Nam , bỏ lại sau lưng vợ con, bạn hữu, công việc… Ròng rã hơn ba năm công việc mới hoàn tất, họ trở về quê hương. Trong lúc đó, có người thì cha mẹ đã qua đời, con cái có người đã thành gia thất. Nhưng họ đã để lại cho Long Hựu thôn một kiệt tác về lối kiến trúc nhà dân dụng điển hình và hôm nay ngôi nhà đã trở thành một di tích lịch sử văn hoá của vùng đồng bằng sông Cửu Long, một tài sản văn hoá của cư dân Cần Đước - Long An.

Nhà 100 cột là một kiến trúc điêu khắc mang đậm nét phong cách kiểu nhà rường Huế ở Long An còn tồn tại, giữ gần như nguyên vẹn cho đến hôm nay.

Nhà được xây dựng với chất liệu hoàn toàn bằng gỗ như cẩm lai, mun, gỗ đỏ… Nhà 100 cột có lối kiến trúc kiểu xuyên trính, một kiểu thức truyền thống phổ biến và ưu điểm điển hình cho lối kiến trúc nhả ở của những lớp người giàu có, phú hộ vùng Nam bộ vào cuối thế kỷ XIX.

M8 rui nhà 100 cột

Ngôi nhà có 3 gian (xem sơ đồ mặt bằng), gian giữa và 2 gian trái phải, thiết kế gồm có 3 phần: trước, giữa, sau.

- Phần trước làm chỗ tiếp khách và làm việc: phía trước hai bên có hai bàn quay, sau là bàn dài âm bên trái, bàn dài dương bên phải, ở giữa là trường kỷ chạm điển tích nho sóc.

- Phần giữa là nơi thờ tự, bên trái bàn thờ bằng gỗ mun thờ ông Trần Văn Hoa, bên phải thờ con ông Hoa và giữa thờ ông bà thân sinh. Bàn thờ bằng gỗ lim.

- Phần sau là phòng ngủ.

Phòng khách và nơi thờ tự được ngăn với nhau bởi những ván gỗ khắc chạm. Có thể xem đó là toàn bộ công trình nghệ thuật. Ở đó, liễn, đối, hoành, phi… được khắc hoạ với những nội dung cực kỳ phong phú, các đề tài được lấy ra trong Khổng giáo, Phật giáo, truyền thống văn hoá đạo đức của dân tộc, cảnh đẹp thiên nhiên, sự vận động của đất trời. Những lời khuyên dặn về đạo đức cách sống của con người đã được phác hoạ qua nghệ thuật khắc chạm, kiến trúc của các nghệ nhân. Nó được thể hiện bởi trình độ thượng thừa của các nghệ nhân từ bố cục, đề tài, xử lý vấn đề kỹ thuật cũng như cách trình bày đa dạng, sinh động và độc đáo.

Kiến trúc chạm khắc trong nhà 100 cột

Ở giữa có bức hoành với dòng: “Sơn trang cổ tận”, hai bên là: Thiện tối lạc. Hàng cột bên trái bức liễn “Hướng sơn, y thắng cuộc”; bên trái “Phi điểu, khảo tráng kỳ quan”, hàng cột bên phải: “Thiên địa náo trường xuân; Mậu trúc mai thanh khai hảo cảnh” tranh Mai-Điểu… Những hình ảnh hoa trái, con vật… tượng trưng cho sự may mắn, an lành, phú quý, hạnh phúc như Mai, Lan, Cúc, Trúc… Phước, Lộc, Thọ như dơi, ngũ quả, nai, tùng, các loại trái cây ở Nam bộ như: bình bát, măng cụt, khế ngọt, chuối sứ, mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài…

Những vật dụng như: bàn thờ, ghế nghỉ, trường kỷ, bàn quay, ghế tròn quay, tủ, ván, giá áo, gương soi, lồng ấp bình nước… đều được trạm khắc, chãy chỉ sắp xếp theo ngũ hành âm dương.

Những vật dụng sinh hoạt cá nhân màu sắc phương Tây như thau chậu, lavabo rửa mặt, nhà vệ sinh, két sắt, ghế xích đu, giường tủ…

Dụng cụ nhà bếp như tủ garde-man-ger, nồi niêu, soong chảo, rế kiền, bếp núc, cối xay bột bằng đá thanh, giếng nước, lu khạp chứa nước, lẫm lúa là những vật dụng đa số được sản xuất tại địa phương.

Ngôi nhà 100 cột là một tác phẩm kiến trúc độc đáo kiểu nhà rường của Huế mang sắc thái Nam Bộ.

Thiết kế hoa văn, trang trí mang đậm tư tưởng Nho giáo- Phật giáo và truyền thống đạo lý dân tộc và tính cách của địa phương, thể hiện qua nét khắc gỗ các trái cây đặc sản của vùng sông nước phương Nam “Cầu vừa đủ xài”.

Trang trí trong căn nhà 100 cột

Cái thú của khách đi tham quan là phải giải cho ra câu đố, đó là cái nét độc đáo có một không hai của ngôi nhà 100 cột này.

Thật đáng buồn là ngôi nhà 100 cột, di tích văn hoá lịch sử quốc gia với những nét độc đáo hiếm thấy, nó gần bị lãng quên mặc dù đã được tu sửa một lần, hiện nay xuống cấp trầm trọng bởi sự tàn phá của thời gian và mối mọt, đang có nguy cơ có thể sụp đổ bất kỳ lúc nào, nhất là dãy phía sau vách tường đã rạn nứt, cột kèo xiêu vẹo.

Xin hãy giữ gìn, tôn tạo trước khi các cột chống đỡ èo uột, nhếch nhác, tạm bợ sụp gãy như hình ảnh mà chúng tôi ghi nhận được trong bài này.

Nguồn: Xưa và Nay, số 253, 254, 2/2006, tr 52 – 54