Năm nay có hệ thống cảnh báo lũ quét đầu tiên

Vì sao lũ quét xuất hiện ngày càng nhiều?

Trong vài năm trở lại đây, tại các tỉnh miền núi phía Bắc, đã liên tục xảy ra các trận lũ quét với cường độ ngày một lớn, gây tổn thất nghiêm trọng về tài sản và cướp đi sinh mạng của nhiều người dân.

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1953 đến nay, trên toàn quốc đã xảy ra ít nhất 321 trận lũ quét với các quy mô khác nhau. Hầu hết các tỉnh miền núi và trung du nước ta đều có lũ quét sạt lở đất có nguồn gốc từ mưa như Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Yên Bái, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, các tỉnh khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ...

Ban đầu, lũ chỉ gây thiệt hại nhỏ về vật chất, nhưng gần đây, cường độ và mức độ lũ ngày một khủng khiếp, nhất là các trận lũ xảy ra liên tiếp tại các tỉnh Yên Bái, Hà Giang, Lai Châu, Phú Thọ trong 3 năm trở lại đây.

Những địa phương thường xuyên chịu thiệt hại nặng nề nhất do lũ quét tập trung chủ yếu ở miền núi phía bắc.

Trung bình hằng năm trên địa bàn cả nước đã xảy ra khoảng 10 trận lũ quét. Riêng giai đoạn từ năm 1990 - 2005 đã xảy ra hơn 100 trận lũ quét, trong đó có 25 trận lũ quét gây thiệt hại lớn làm chết và mất tích 965 người, bị thương 628 người, thiệt hại lên tới hàng nghìn tỷ đồng.

Phân tích nguyên nhân của tình trạng các trận lũ quét ngày càng có xu hướng gia tăng, các nhà khoa học cho rằng, ngoài hiện tượng thời tiết ngày càng biến đổi bất thường, còn có các yếu tố quan trọng khác, đó là điều kiện địa hình ở những địa bàn xảy ra lũ thường nằm ở các vùng sông suối có độ dốc lớn (từ 25 độ trở lên).

Tình hình phân bố mưa rất phức tạp với những trận mưa bất ngờ theo địa hình như trận lũ ống xảy ra tại 2 xã Du Tiến và Du Già (huyện Yên Minh, Hà Giang) hồi tháng 7-2004.

Một nguyên nhân khác là do sự tác động tiêu cực của con người trong những năm gần đây như hiện tượng chặt phá rừng đầu nguồn, làm mất khả năng thấm và trữ nước của đất.

Ở một số địa phương đã xây dựng một số công trình có tính cản nước không theo quy hoạch như ruộng bậc thang, các hồ, ao, thủy điện nhỏ, dẫn đến hiện tượng dồn nước từ cao xuống thấp. Đặc biệt, cho đến nay trên cả nước vẫn chưa có được hệ thống cảnh báo lũ nào cho người dân.

Năm 2006: sẽ xây dựng hệ thống cảnh báo lũ đầu tiên

Mặc dù các trận lũ quét xảy ra ở các tỉnh miền núi ngày một nhiều, song đến nay, chúng ta vẫn chưa xây dựng được bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét chi tiết cho từng cấp lưu vực sông, chưa có hệ thống cảnh báo lũ quét.

Theo TS Lã Thanh Hà - Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu thủy văn và tài nguyên nước (Viện Khí tượng thủy văn), sở dĩ cho đến bây giờ chúng ta mới tiến hành xây dựng hệ thống cảnh báo lũ quét, chủ yếu do chưa có công nghệ đủ mạnh như: khả năng phân tích ảnh vệ tinh, mạng lưới hệ thống radar hiện tại chưa phủ kín, tính năng kỹ thuật chưa thích hợp để thu thập sớm thông tin diễn biến mây cho các khu vực miền núi.

Trên cơ sở đó, dự án "Xây dựng hệ thống cảnh báo lũ quét" sẽ tập trung vào hai hạng mục chính gồm: Xác định tiêu chí khi nào xảy ra lũ quét và lượng mưa bao nhiêu, từ đó tiến hành phân vùng nguy hiểm để tư vấn cho các địa phương có phương án di dần dân đến nơi an toàn.

Tại các nơi nằm ngoài vùng nguy hiểm, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của lũ quét sẽ thiết lập hệ thống cảnh báo tức thời, tại chỗ.

TS Hà cho biết: "Sau khi xác định các địa điểm có khả năng xảy ra lũ, chúng tôi sẽ lắp đặt một hệ thống đo lượng mưa thông minh. Hệ thống này sẽ được lắp đặt các phần mềm đo mưa theo thời gian với ba cấp báo động khác nhau.

Chẳng hạn, nếu lượng mưa đạt tới ngưỡng 150mm sẽ xảy ra lũ, thì từ khi lượng mưa đạt 100mm, còi báo động từ hệ thống trên sẽ từ từ rung lên để mọi người chuẩn bị sơ tán, đến các mốc tiếp theo, còi sẽ báo động mạnh hơn và sau đó sẽ hoạt động liên tục.

Theo thiết kế, mỗi hệ thống này, có thể báo động được trong vòng bán kính từ 2-3km.

Trước mắt, trong năm 2006, dự án sẽ tiến hành xây dựng thử nghiệm hệ thống cảnh báo lũ quét này ở hai huyện Văn Chấn và Trạm Tấu (Yên Bái), trong hai năm tiếp theo, dự án tiếp tục thử nghiệm đại trà bằng việc xây dựng hệ thống ở 37 lưu vực có thể xảy ra lũ trên địa bàn.

Cũng theo TS Hà, nếu không có gì thay đổi, đến năm 2008, mới được xây dựng hệ thống hoàn chỉnh và đưa vào hoạt động. Từ đó sẽ mở rộng giai đoạn 2 ra các tỉnh Trung Trung Bộ và Tây Nguyên theo lộ trình đến năm 2012.

Điều đó có nghĩa là trong vòng ít nhất ba năm tới, người dân vẫn chưa có hệ thống cảnh báo, mà phải tiếp tục đối mặt với các cơn lũ bất thường.

Tuy nhiên, TS Lã Thanh Hà khẳng định: "Hiện các thiết bị, công nghệ cảnh báo lũ quét đều có thể sản xuất được ở trong nước, nên chi phí lắp đặt sẽ không quá cao, vấn đề là chúng ta có đủ nhân lực để thực hiện dự án hay không?".