Mô hình công ty “mẹ-con” trong doanh nghiệp khoa học và công nghệ

Ngày 5-5-2005, chúng tôi được nữ Giám đốc Công ty cổ phần Khuôn mẫu chính xác CNC, Trần Kim Quế  báo tin vui: Sản phẩm máy cắt thép tấm CNC, do công ty chế tạo, lần đầu đã xuất khẩu sang Bangladesh, mở ra triển vọng xuất khẩu máy cơ khí hiện đại ra nước ngoài mang thương hiệu Việt Nam.

Ðây là một trong 12 đơn vị thành viên thuộc công ty mẹ IMI. Ðến các nhà máy đóng tàu thuộc VINASHIN,  chúng tôi luôn nhìn thấy những chiếc máy cắt tôn tấm, máy hàn lồng ghép CNC, máy cắt laser CO2 CNC do IMI chế tạo (các sản phẩm này hiện chiếm từ 50 đến 70% thị trường cả nước). Trong giai đoạn năm năm (2001-2005) IMI đạt tốc độ tăng trưởng  bình quân hơn 47%/năm, qua đó đạt mức tăng trưởng bảy lần sau năm năm. Thực tế đó cho thấy, mô hình công ty mẹ - công ty con tại IMI đã thu được những kết quả bước đầu.

Hai đặc thù quan trọng

IMI là viện nghiên cứu triển khai đầu tiên  trong cả nước chuyển đổi sang hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp KH và CN, do vậy có nhiều đặc thù mới xuất hiện, chưa có tiền lệ.

Ðặc thù thứ nhất: Ngoài việc liên kết bằng vốn đầu tư giữa công ty mẹ với công ty con như ở các doanh nghiệp thực hiện mô hình nói trên, ở IMI, tri thức khoa học và công nghệ, đào tạo của công ty mẹ có vai trò điều tiết quyết định. Công ty mẹ giữ quyền sở hữu bí quyết công nghệ, các kết quả nghiên cứu khoa học và thực hiện chuyển giao, đào tạo, hướng dẫn các công ty con sản xuất sản phẩm công nghệ cao cung cấp cho thị trường. Trong  quá trình hoạt động, công ty mẹ tiếp tục hoàn thiện hoặc bổ sung thêm những kết quả nghiên cứu mới, chuyển giao sản phẩm mới cho công ty con, duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường. Và như vậy, khoảng thời gian ứng dụng kết quả nghiên cứu vào sản xuất rất ngắn, gần như không có thời gian "chết ".

Ðặc  điểm thứ hai: Viện có số vốn rất ít và hoàn toàn không có vốn lưu động cho công tác nghiên cứu KH và CN, đào tạo và đầu tư phát triển sản xuất sản phẩm công nghệ cao. Do vậy cả công ty mẹ và công ty con phải vay vốn lưu động tới hàng trăm tỷ đồng và phải trả lãi vay 10 tỷ đồng/năm, dẫn đến giảm hiệu quả hoạt động KH và CN và sản xuất kinh doanh. Cũng như phần lớn các đơn vị triển khai, tài sản của IMI được đầu tư trước đây dùng cho hoạt động nghiên cứu KH và CN và đào tạo. Tuy có giá trị cao, nhưng không phát huy được hiệu quả khi sử dụng cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Việc quy định phải đưa toàn bộ tài sản nói trên vào khấu hao cho hoạt động sản xuất kinh doanh sẽ là một gánh nặng và làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp KH và CN. Khi chuyển đổi sang mô hình mới, các viện nghiên cứu triển khai sẽ có nhiều cán bộ không còn phù hợp. Nhiều người đứng trong danh sách dôi dư. Viện đang thiếu kinh phí để tạo việc làm mới cho những người trong danh sách dôi dư. 

Bốn bài học bổ ích

Làm việc với các cán bộ lãnh đạo của công ty mẹ, một số giám đốc công ty con, chúng tôi nhận thấy có bốn bài học bổ ích rút ra  khi một viện nghiên cứu chuyển sang doanh nghiệp KH và CN, thí điểm mô hình công ty mẹ, công ty con.

Thứ nhất, IMI rất coi trọng việc nghiên cứu thị trường. Bởi đó là cơ sở xác định được những sản phẩm mới có hàm lượng công nghệ cao, có nhu cầu lớn, lâu dài, phù hợp định hướng phát triển kinh tế - xã hội  của đất nước. Ðón bắt được chủ trương của Ðảng và Nhà nước là phát triển ngành đóng tàu thủy, từ nhiều năm nay, IMI đã tập trung nghiên cứu một số loại máy công nghệ cao phục vụ cho chiến lược phát triển đó. Thí dụ như thiết kế thành công và không ngừng nâng cấp máy cắt tôn tấm CNC khổ lớn. Từ năm 2003 trở lại đây, IMI tham gia đều đặn chợ công nghệ và thiết bị, quy mô toàn quốc hay quy mô vùng do Bộ Khoa học và Công nghệ cùng với các địa phương phối hợp tổ chức. Việc IMI tham gia chợ không đơn thuần là đi bán máy móc thiết bị mà còn là dịp để các chuyên gia trong viện tìm hiểu thị trường, lắng nghe sự góp ý của khách hàng về tính năng, mẫu mã... đối với những sản phẩm do IMI chế tạo, từ đó có cơ sở hình thành các ý tưởng nghiên cứu, hoàn thiện sản phẩm.

Thứ hai, gắn kết nghiên cứu với đào tạo đội ngũ cán bộ kỹ thuật  có trình độ cao. Ðến năm 2005, IMI có  hai phó giáo sư, 10 tiến sĩ, 21 thạc sĩ và 537 kỹ sư, trên tổng số hơn 1.100 cán bộ, công nhân viên. Chúng tôi được biết IMI đang xây dựng dự án thành lập Trường đại học Công nghệ  tại Hà Nội; phân hiệu tại miền trung; xây dựng và phát triển IMI theo mô hình kết hợp nghiên cứu và đào tạo đại học (học viện) tại thành phố Hồ Chí Minh. Như vậy, ba cơ sở đại học công nghệ tại ba miền, khi được hình thành trong tương lai sẽ tạo cho IMI chủ động trong việc phát triển nguồn nhân lực KH và CN trong lĩnh vực cơ điện tử và các ngành có liên quan.

Thứ ba,gắn nghiên cứu với sản xuất thông qua việc trực tiếp tổ chức sản xuất tại các công ty thành viên để chuyển giao nhanh kết quả nghiên cứu thành hàng hóa phục vụ nhu cầu thị trường.

Ðể thị trường khoa học và công nghệ tiếp tục phát triển với những sản phẩm hàng hóa mới, quá trình gắn nghiên cứu với sản xuất  thông qua việc trực tiếp tổ chức sản xuất  tại các công ty thành viên  là nhu cầu khách quan. Ở nước ta hiện nay, các tổ chức khoa học và công nghệ, các viện nghiên cứu dù ở cấp nào quản lý cũng đều rất khó khăn trong việc ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất công nghiệp. Bản chất của vấn đề là do không gắn kết được quyền lợi của viện nghiên cứu  với cơ sở sản xuất và quyền lợi của các nhà khoa học với sản xuất các sản phẩm khoa học và công nghệ. Xuất phát từ thực tế này, IMI đã "giải mã" bằng việc thực hiện chuyển giao công nghệ để thành lập công ty mới hoặc tiếp nhận các công ty khác làm công ty con. Việc chuyển giao được thực hiện theo bốn nội dung: Chuyển giao li-xăng; đào tạo, cung cấp cán bộ KH và CN; chuyển giao tiến bộ kỹ thuật trong tương lai; chuyển giao thị trường KH và CN.

Thứ tư, kết hợp khoa học giữa tiếp nhận chuyển giao công nghệ quốc tế với tri thức của người Việt Nam, tạo ra các sản phẩm công nghệ cao có khả năng cạnh tranh, thay thế hàng nhập khẩu và từng bước xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao mang thương hiệu Việt Nam ra thị trường thế giới. Từ năm 2005 trở lại đây, Công ty cổ phần khuôn mẫu chính xác CNC đã xuất khẩu được máy móc công nghệ cao sang Bangladesh, Thái-lan. Ðây là một thí dụ minh chứng cho điều đó.

Trong thời gian qua IMI bước đầu xây dựng được  ngành cơ khí mới mang tính đặc thù của kinh tế tri thức (hậu công nghiệp). Theo Viện trưởng IMI: Ðể rút ngắn khoảng cách  với các nước trong khu vực, các ngành công nghiệp nước ta cần tiếp cận công nghệ cao (cơ điện tử) trên cơ sở tích hợp các mô đun tiêu chuẩn hóa, nâng cao tính sáng tạo trong thiết kế phần mềm, giải pháp tích hợp hệ thống, đầu tư vào phần "thông minh" của sản  phẩm. Công nghệ cao - cơ điện tử sẽ là vai trò "đòn bẩy" phát triển nền kinh tế đất nước.

Với kết quả bước đầu trong việc thực hiện cơ chế hoạt động mới của một doanh nghiệp KH và CN, thí điểm mô hình công ty mẹ, công ty con, chúng tôi hy vọng tập thể các nhà khoa học của IMI sẽ làm chủ "công nghệ nguồn" mà trung tâm là công nghệ thiết kế kiểm định và tạo chíp công nghiệp. Tạo bước phát triển quan trọng, tiến tới hình thành tập đoàn khoa học và công nghệ trong thời gian không xa.