Mô hình chủ nghĩa xã hội – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Thực hiện Bản ghi nhớ chung đã được ký kết vào tháng 5 năm 2008 tại Hà Nội giữa Viện Triết học thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam và Học viện Chủ nghĩa Mác thuộc Viện khoa học xã hội Trung Quốc, được sự đồng ý và cho phép của Chủ tịch Viện Khoa học xã hội Việt Nam, trong năm 2009 tại Bắc Kinh, Trung Quốc hai Viện chúng ta đã tổ chức Diễn đàn khoa học Trung – Việt về chủ nghĩa Mác lần thứ nhất với chủ đề Những đóng góp mới về mặt lý luận của hai Đảng và hai nước. Tại cuộc hội thảo đó, các học giả của hai nước đã góp phần làm rõ những thành tựu đạt được về mặt lý luận trong công cuộc cải cách, mở cửa của Trung Quốc và đổi mới của Việt Nam . Các học giả đã thống nhất khẳng định rằng, sở dĩ công cuộc cải cách, mở cửa, đổi mới của Trung Quốc và Việt Nam thu được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử là do hai Đảng và hai nước đã vận dụng một cách sáng tạo lý luận của chủ nghĩa Mác vào hoàn cảnh cụ thể của mỗi nước. Để công cuộc cải cách, mở cửa và đổi mới của hai nước chúng ta thành công hơn nữa, cần tiếp tục bổ sung, hoàn thiện và phát triển những nguyên lý của chủ nghĩa Mác-Lênin, đồng thới áp dụng một cách sáng tạo những nguyên lý đó vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của mỗi nước. Mọi sự rập khuôn, giáo điều, máy móc đều trái với bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác-Lênin.

Kế thừa và phát huy tinh thần đó, như lãnh đạo của hai Viện đã thỏa thuận, hôm nay tại bãi biển Đồ Sơn của thành phố Hải Phòng, chúng ta lại cùng nhau nghiên cứu, trao đổi và thảo luận tiếp những vấn đề đã được bàn thảo tại Bắc Kinh 2 năm trước với chủ đề Mô hình chủ nghĩa xã hội: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. Đây có thể coi là Diễn đàn khoa học Việt-Trung về chủ nghĩa Mác lần thứ hai.

Trước hết, cần khẳng định rằng, chủ đề mô hình chủ nghĩa xã hội không hề xa lạ với các học giả của hai nước trong thời kỳ trước cải cách, mở cửa và đổi mới. Trong thời kỳ đó, các học giả của hai nước đã bàn nhiều về các loại mô hình của chủ nghĩa xã hội. Khi chủ nghĩa xã hội kiểu cũ đã sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu, nhiều học giả đã khẳng định rằng đó là sự sụp đổ của một mô hình cụ thể về chủ nghĩa xã hội, chứ không phải là sự sụp đổ của lý luận khoa học về chủ nghĩa xã hội.

Quá trình cải cách, mở cửa và đổi mới là quá trình tìm kiếm một mô hình mới về chủ nghĩa xã hội. Trong quá trình đó, rất ít người nói đến mô hình chủ nhĩa xã hội. Nhưng trong những năm gần đây, cùng với sự thành công của công cuộc cải cách, mở cửa và đổi mới của hai nước, nhiều học giả đã đặt ra vấn đề nghiên cứu mô hình chủ nghĩa xã hội của mỗi nước. Một số học giả trong hội thảo lần trước đã nói về mô thức phát triển của Trung Quốc (phải chăng đó là mô hình và phương thức phát triển?), khẳng định rằng mỗi nước có một mô thức phát triển riêng và Việt Nam không thể học được gì ở mô thức phát triển của Trung Quốc.

Điều đó cho thấy, chủ đề của hội thảo lần này – Mô hình chủ nghĩa xã hội: Một số vấn đề lý luận và thực tiễnthực sự là một chủ đề cấp bách và hấp dẫn, chứa đựng nhiều vấn đề lý luận phức tạp, có nhiều khía cạnh mới và là sự tiếp nối của những vấn đề đã được đặt ra trước đây. Trong phạm vi của một cuộc hội thảo khoa học, chắc chắn chúng ta không thể giải quyết hết mọi vấn đề đặt ra; do vậy, chỉ nên coi đây là một cuộc hội thảo khởi động cho một chương trình nghiên cứu và hợp tác lâu dài giữa hai Viện chúng ta với nhau và giữa hai viện chúng ta với những đối tác khác trong tương lai. Với tinh thần như vậy, theo chúng tôi, tại hội thảo lần này, chúng ta tập trung thảo luận những vấn đề chính sau đây:

Một là, những vấn đề lý luận, phương pháp luận của việc nghiên cứu mô hình chủ nghĩa xã hội. Trong nội dung này, chúng ta sẽ cùng thảo luận thế nào là mô hình phát triển xã hội, có bao nhiêu loại mô hình phát triển xã hội; sự giống và khác nhau giữa mô hình lý luận và mô hình thực tiễn về chủ nghĩa xã hội; các loại mô hình chủ nghĩa xã hội đã tồn tại trong thực tế, v.v…

Hai là, những nội dung chính của mô hình tổng quát về chủ nghĩa xã hội mà Việt Nam và Trung Quốc đã, đang và sẽ xây dựng

Trong những năm gần đây, khi nói về mô hình chủ nghĩa xã hội của Việt Nam, một số học giả khẳng định rằng, mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã được trình bày trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hộiđược Đại hội VII thông qua năm 1991 và được các Đại hội VIII, IX, X, XI của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục bổ sung, hoàn thiện và phát triển. Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển năm 2011),mô hình chủ nghĩa xã hội đước khái quát với 8 đặc trưng cơ bản, cốt lõi nhất. Theo đó, xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân Việt Nam xây dựng là một xã hội:

1. Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh;

2. Do dân làm chủ;

3. Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp;

4. Có nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc;

5. Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện;

6. Các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển;

7. Có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo;

8. Có quan hệ và hợp tác với các nước trên thế giới.

Vấn đề đặt ra là, phải chăng đây là mô hình tổng quát về chủ nghĩa xã hội mà nhân dân Việt Nam sẽ xây dựng. Nếu mô hình chủ nghĩa xã hội với các đặc trưng trên thì ngoài các đặc trưng đã nêu còn có đặc trưng nào khác? Các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã được thay đổi và bổ sung nhiều lần, còn có những vấn đề gì cần tiếp tục thảo luận?

Còn ở Trung Quốc, sau hơn 30 năm cải cách, mở cửa, Đảng Cộng sản Trung Quốc khẳng định Trung Quốc đang thực hiện chủ trương Trung Quốc hóa chủ nghĩa Mác. Với chủ trương đó, Trung Quốc sẽ xây dựng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc. Vậy phải chăng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc là mô hình chủ nghĩa xã hội của Trung Quốc và mô hình đó có đặc trưng gì? Cái gì là sự sáng tạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc so với chủ nghĩa Mác trong việc thiết kế mô hình chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc? Chúng tôi rất muốn các học giả Trung Quốc tập trung làm rõ những vấn đề lý luận quan trọng này.

Ba là, mô hình phát triển của từng lĩnh vực cụ thể. Xã hội hiểu theo nghĩa tổng quát, bao gồm các lĩnh vực khác nhau như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Vấn đề đặt ra là, ngoài mô hình tổng quát về chủ nghĩa xã hội, có thể nói về mô hình phát triển của từng lĩnh vực cụ thể hay không? Sở dĩ đặt vấn đề như vậy là vì, trong thời gian gần đây, ở Việt Nam, nhiều học giả đã đặt vấn đề nghiên cứu mô hình chính trị, mô hình kinh tế, mô hình xã hội và mô hình văn hóa của Việt Nam. Chẳng hạn, nhiều nhà kinh tế khẳng định mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ của Việt Nam là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nếu cách đặt vấn đề trên đây là đúng thì nội dung cụ thể của các mô hình phát triển trong từng lĩnh vực là gì?

Bốn là, trong những năm gần đây, cùng với công cuộc đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân cách mạng Lào, Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào đã giành được những thành tựu to lớn. Đảng Nhân dân cách mạng Lào đã khẳng định con đường phát triển của Lào là xây dựng chế độ dân chủ nhân dân, chuẩn bị những tiền đề cần thiết lên chủ nghĩa xã hội. Vậy, mô hình chế độ dân chủ nhân dân có những nội dung gì và mối quan hệ giữa chế độ dân chủ nhân dân với chủ nghĩa xã hội như thế nào?

Đối với Việt Nam , công cuộc đổi mới toàn diện và phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện đang được tiếp tục và đi vào chiều sâu. Nhìn lại tiến trình đổi mới trong thời gian qua, Đại hội lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam nhận định: “Những thành tựu đạt được trong 20 năm qua là to lớn và có ý nghĩa lịch sử. chúng ta đã thực hiện thành công chặng đường đầu của công cuộc đổi mới, đưa đất nước ra khỏi tình trạng kém phát triển, đời sống nhân dân có nhiều thay đổi tích cực, sức mạnh quốc gia về mọi mặt được tăng cường, độc lập, tự chủ và chế độ xã hội chủ nghĩa được giữ vững, vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng cao, tạo tiền đề để nước ta tiếp tục phát triển mạnh mẽ và bền vững hơn trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, nước ta vẫn đang đứng trước nhiều thách thức lớn, đan xen nhau và diễn biến phức tạp, không thể xem thường”. Vì vậy, việc nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, hoàn thiện mô hình chủ nghĩa xã hội mà chúng ta đã và đang xây dựng là đặc biệt quan trọng và cần thiết. Với tính cách những người làm công tác nghiên cứu lý luận, chúng ta cần có những đóng góp thiết thực, cụ thể hơn vào sự nghiệp chung của toàn Đảng và toàn dân nhằm xây dựng thành công một nước Việt Nam “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”./.