Loài cá cổ đại, 375 triệu năm trước từng sống trên cạn
Đó là những cuộc tìm kiếm thành công theo đúng kế hoạch. Các nhà khoa học Mỹ dưới sự dẫn dắt của Ted Daeschler thuộc Viện khoa học tự nhiên (Filadelfia) và Neil Shubin (ĐH Chicago) đã tiến hành cuộc khai quật để tìm kiếm mắt xích còn thiếu giữa lớp cá - ếch nhái và bò sát.
Những nghiên cứu trước đó cho thấy, đảo Ellesmere thuộc vùng Nunavut, bắc Canađa là nơi có nhiều khả năng tìm thấy cá cổ đại. Nhà khoa học Shubin cho biết: “Chúng tôi đã ở đó 2 năm trước và thấy rằng những trầm tích địa chất ở đó là có nhiều hứa hẹn”. Lúc ban đầu, thời tiết không ủng hộ các nhà nghiên cứu. “Mưa liên tục, khiến cho công việc tìm kiếm gặp rất nhiều khó khăn – Shubin kể tiếp – Một hôm, chúng tôi đi dạo. Dọc đường, chúng tôi ngồi nghỉ trên những tảng đá. Bất chợt, tôi nhìn xuống tảng đá mà mình đang ngồi và nhận ra nó không bình thường. Hoá ra đó là một phần hoá thạch của cá thuộc về kỷ Hậu Devon. Đó chính là thứ chúng tôi cần tìm”.
Khu vực khảo cổ nằm cách địa cực vài trăm kilomet về phía Bắc. Đó không phải là địa điểm thuận lợi để cá ra khỏi môi trường nước và tiến hoá. Tuy nhiên 375 triệu năm về trước, vùng đảo Ellesmere không mến khách này lại nằm ở gần xích đạo. Trong thời gian đó Bắc Mỹ còn dính liền với bán đảo Xcanđinavơ và một phần Đông Âu. Khí hậu nhiệt đới khi đó đã tạo điều kiện phát triển cho nhiều dạng sống. Những dòng sông ấm áp, hiền hoà, chứa đầy cá. Đây là những vị trí lý tưởng để diễn ra những chuyển hoá về mặt sinh học, chẳng hạn như biến đổi các vây cá thành các chi.
Các nhà khoa học từng có quan niệm cho rằng loài bò sát có thể đã hình thành từ những con cá ăn thịt lớn, có vây khoẻ. Tuy nhiên họ không có đầy đủ chứng cớ. Từ thời điểm phát hiện ra loài bò sát nguyên thuỷ ichtiostega (năm 1932), các nhà khoa học không còn tìm thấy điều gì đáng chú ý trong quá trình tiến hoá của bò sát. Chỉ đến cuối những năm 80 thế kỷ trước, các nhà sinh vật học mới có những phát hiện đáng giá tiếp theo. Hai năm trước, tạp chí “Science” công bố việc phát hiện một mẩu xương vai dài 5cm của một loại động vật cổ đại nửa cá, nửa bò sát. Ngoài xương, người ta không còn tìm ra bất cứ cái gì khác. Mặc dầu vậy, việc phát hiện ra mẩu xương đó cũng gây xôn xao dư luận.
Vậy thì, chúng ta có thể nói gì về phát hiện của các nhà khảo cổ học Mỹ? Những hoá thạch do họ tìm thấy ở trong trạng thái lý tưởng. Nhà khoa học Daeschler nói: “Điều này đã thoả mãn ước mơ của tôi. Chúng tôi đã tìm thấy bộ xương hầu như nguyên vẹn của ba con cá cổ xưa trong lịch sử”. Các nhà học gọi giống cá này là Tiktaalik roseae để kỷ niệm những người Inmit sinh sống trên vùng đất này. Theo ngôn ngữ của họ, “Tiktaalik roseae” có nghĩa là “con cá to bơi trong vùng nước nông”. Sự thật thì “con cá to” thời tiền sử ấy trông như thế nào? Nó có cái đầu giống như đầu cá sấu, thân mình dài từ 1 đến 3m. Vây cá có một số đặc điểm của chi. Nó có thể dùng vây để đi trên vùng bùn lầy. Các nhà khoa học khẳng định nó có thể ra khỏi nước khá lâu.
Do tìm thấy bộ xương hầu như nguyên vẹn của Tiktaalik, nên các nhà khoa học có thể nghiên cứu kỹ lưỡng phạm vi chuyển động của tất cả các khớp xương và xác định cách chuyển động của chúng. Vây ngực của con cá có khả năng gập đôi lại (trong chuyển động lên xuống). Điều này cho phép nó nâng cơ thể lên bằng vây. Con cá cũng có khả năng quay ngang và di chuyển sang bên cạnh.
Tuy nhiên, một trong những bất ngờ lớn của con cá là nó có cổ! Do vậy, đầu nó có thể cử động! Cái đầu có thể cử động chắc chắn có ảnh hưởng rất lớn đến phương thức sinh sống của con cá. Nó còn có cặp mắt ở phía trước chứ không phải ở hai bên đầu. Hộp sọ của nó hình tam giác, giống như hộp sọ của các con bò sát nguyên thuỷ.
Cấu trúc cơ thể của con Tiktaalik cũng có nhiều điểm đáng chú ý. Cơ thể nó không dẹt 2 bên mà có hai phần lưng – bụng rõ rệt. Tiktaalik cũng có cấu tạo xương khá vững chắc, chứng tỏ nó thường xuyên ở trên cạn. Các nhà nghiên cứu còn cho rằng có thể nó đã có phổi. Nhà khoa học Shubin nói: “Tôi cho rằng con cá cổ đại ở đảo Ellesmere chỉ là một trong nhiều điều bất ngờ tại đây. Bởi vậy, chúng tôi sẽ quay trở lại đảo này trong năm nay. Chắc chắn chúng tôi sẽ khám phá ra nhiều điều bất ngờ khác nữa”.
Nguồn: gdtd.com.vn, số 44, 13/04/2006
