Lễ lập tịch của người Dao Tiền ở Hòa Bình
Tổ chức lễ lập tịch được chuẩn bị công phu. Về vật chất phải có khoảng: 60 kg gạo, 5 chum rượu hoẵng, 3 hũ thịt chua, 120 kg thịt lợn, 100 tờ giấy bản để viết sớ, 50 miếng vỏ hương để đốt. Những người phục vụ gồm: 2 thầy cúng, 3 thiếu nữ, 3 thanh niên để hát đối đáp, 6 người đọc sách có giọng tốt, đọc nhanh, một thầy bói, 2 người chuyên nấu cơm và 3 ngưuơì giúp việc cho gia đình làm đám. Trang phục đã được chuẩn bị từ trước.
Khi đã đủ lễ vật, nhân lực và chọn được ngày lành tháng tốt, gia đình có thể khai lễ. Lễ thường được tổ chức vào buổi chiều, khi đoàn thầy cúng tới. Họ đứng giữa cửa chính, chào gia đình người thụ lễ, xin phép tổ tiên cùng gia đình được vào nhà với bộ tranh thờ và âm binh của mình.
Thầy cúng vào nhà, ngồi bàn chuyện cùng gia đình cũng là lúc chủ nhân ra đầu nhà gọi dân bản thật to ba lần. Sau đó nhờ một người ra gọi tiếp hai lần. Khi dân bản đã tới đông đủ, gia đình dọn cơm để mọi người cùng ăn. Trong lúc ăn, chủ nhà mang rượu hoẵng, trực tiếp mời những người giúp việc. Nếu người giúp việc là nam thì mỗi người nửa bát rượu; còn nếu là nữ thì đưa mỗi người một tờ giấy bản. Đó là lời mời và là cử chỉ cảm ơn của gia đình.
Ăn cơm xong, người ta chuẩn bị hai cái bàn để cúng. Trên mỗi bàn, bày một bát hương và một bát nước, một chiếc bánh bó thành từng cặp, bên cạnh bàn đặt 3 chum rượu hoẵng, 2 hông cơm. Thầy cúng đem tranh thờ treo lên vách ở gian giữa.
Mọi việc xong, chủ nhà đưa chủ trai vào làm lễ nhận thầy. Con trai chủ nhà cúi lạy hai thầy cúng ba lạy và mời mỗi thầy nửa bát rượu. Từ đấy, thầy cúng coi người thụ lễ như con của mình. Người thụ lễ coi hai thầy cúng như cha mình. Đây là hai nhân vật đỡ đầu cho người thụ lễ, chỉ bảo công việc hàng ngày. Đặc biệt trong việc học chữ nho và học làm thầy cúng.
Làm lễ xong, người thụ lễ quay mặt vào bức tranh cạnh bàn thờ, các thầy bắt đầu cúng. Nội dung bài cúng là kể lại quá trình từ khi bố mẹ người thụ lễ làm thân rồi, cưới nhau, đến khi có thai sinh ra người thụ lễ… nay người thụ lễ đã 10 tuổi, xin phép tổ tiên, thần thánh được đặt cho một cái tên chính thức và công nhận là đã trưởng thành.
Sau đó, tiếng trống nổi lên dồn dập, ba người giúp việc cùng chủ nhà múa điệu truyền thống của dân tộc. Tiếp theo, những người đến dự vào múa cùng. Mỗi người tay phải cầm thanh nứa nhỏ, tay trái cầm mảnh âm dương. Trong khi múa, mọi người cùng hát 23 bài, mỗi bài có nội dung khác nhau, ôn lại truyền thống lịch sử dân tộc, bao giờ cũng bắt đầu từ bài chèo thuyền vượt biển, cảnh làm ruộng rẫy, cảnh sinh hoạt hàng ngày.
Khoảng nửa đêm, khi điệu múa kết thúc, các thầy tiếp tục cúng tổ tiên, thần thánh. Người giúp việc đưa ra chai rượu, miếng gừng, 3 cây nến và 3 cái bát để làm lễ đặt tên và khai tâm cho người thụ lễ.
Cây nến của chủ nhà đặt lên bàn thờ tổ tiên, cây nến của hai thầy cúng đặt lên hai bàn phía dưới. Thầy cúng xin phép tổ tiên và các vị thánh thần đặt tên cho người thụ lễ. Ba cái tên dự định từ trước được gói trong tờ giấy bản đặt trên bàn thờ. Thầy cả lấy một trong ba gói giấy và xin âm dương. Nếu gieo năm quẻ được cả năm thì người thụ lễ được nhận cái tên đó; nếu không phải xin lại cho tới khi được mới thôi. Tên này sẽ ghi vào gia phả.
Đặt tên xong, chủ nhà cùng thầy cúng lấy bát có nến đang cháy ở bàn thờ xuống đặt lên đầu và hai vai người thụ lễ. Thầy cúng đi xung quanh làm phép thuật. Đây là lễ tiết quan trọng nhất của đám lập tích. Kết thúc lễ, tiếng trống nổi lên, mọi người lại múa hát.
Ngày hôm sau, những người giúp việc làm thịt hai con lợn để cúng Bàn Vương và thần thánh. Đến đêm, chọn 3 người nam, nữ đến hát đối. Sáu người này đứng giữa nhà, quay mặt vào bàn thờ, con trai lạy 6 lạy, con gái cúi đầu nhún đầu gối 6 lần để trình diện với tổ tiên và dân bản. Sau đó, họ hát những bài hát truyền thống, ca ngợi tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa và cảnh làm ăn sinh sống.
Khi hát xong, người ta khiêng ra một cái bàn, đặt ngay ở giữa nhà. Trên bàn bày 3 bát rau, 3 bát thịt, một trai rượu, một quyển sách chữ nho và xin phép đọc sách. Sáu người ngồi đối diện và họ thay nhau đọc to, khi đọc hết quyển sách chữ Hán, họ ăn hết thịt, rau trên bàn. Đọc xong sách, thường đã vào lúc trời vừa tang tảng sáng. Tiếng trống lại nổi lên, mọi người lại múa hát, chúc mừng gia đình… Sau đó mọi người ra về, trở lại với công việc của gia đình mình như thường lệ.
