"Làng Tiến sĩ" ở Bắc Giang
Làng Yên Ninh cách Hà Nội khoảng 40km về phía bắc, xưa vốn có tên là An Ninh thuộc huyện Yên Dũng, trấn Kinh Bắc, một mảnh đất giàu truyền thống văn hoá, hiếu học. Trong các khoa thi từ năm 1469 đến 1619, làng có tới 10 người đỗ tiến sĩ (TS). Có nghĩa là trung bình cứ 15 năm, Yên Ninh lại có một người đỗ TS, một tỉ lệ hiếm thấy của thời khoa bảng phong kiến.
Người đầu tiên mở ra trang sử vàng khoa bảng của làng là Thân Nhân Trung (1418-1499). Ngay từ nhỏ, ông đã là người ham học, thuộc làu ngũ kinh, tứ thư của nền nho học Trung Hoa và lĩnh hội được những tinh hoa trong học thức của các bậc nho học tiền bối nước ta, đặc biệt là Chu Văn An. Chính giấc mộng công thành danh toại, làm quan giúp nước giúp dân đã càng làm tăng thêm ý chí đỗ đạt của ông. Đến khoa thi năm Kỷ Sửu (1469) ông đã đỗ đệ tam giáp đồng TS xuất thân. Sau đó, Thân Nhân Trung làm quan đại thần dưới triều Hậu Lê, góp nhiều công lao cho nước nhà. Thân Nhân Trung đã để lại cho hậu thế một câu nói bất hủ: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì nước thịnh, nguyên khí yếu thì vận nước suy". Câu nói mang tầm vóc tư tưởng sâu sắc ấy cho đến tận ngày nay vẫn được Đảng và nhà nước ta vận dụng vào công cuộc xây dựng đất nước.
Đến khoa thi Tân Sửu (1481), con thứ Thân Nhân Trung là Thân Nhân Vũ lại đỗ TS. Cùng trong khoa thi năm này, Yên Ninh còn có Ngô Văn Cảnh đỗ đệ nhị TS đồng giáp thân. Chuyện khoa bảng thần kỳ của dòng họ Thân tiếp tục với việc Thân Cảnh Vân, con Thân Nhân Tín, tức cháu đích tôn Thân Nhân Trung đỗ đệ nhất giáp TS cập đệ tam danh (Thám hoa) vào khoa thi năm Đinh Mùi (1487). Sau đó, tại khoa thi năm Canh Tuất, Thân Nhân Tín cũng đỗ TS. Như vậy, hai cha con họ Thân đã đỗ TS chỉ cách nhau đúng một khoa (tương đương 3 năm), mà con lại đỗ TS trước cha. Như vậy, chỉ dòng họ Thân ở làng Yên Ninh đã có thành tích khoa cử tuyệt vời khi cha, con, ông, cháu đều đỗ TS chỉ trong vòng có 18 năm (1469 đến 1487).
Người khép lại truyền thống khoa bảng của làng Yên Ninh là Hoàng Công Phụ, đỗ TS trong khoa thi năm Kỷ Mùi (1619) khi đã 53 tuổi, sau này làm đến chức Binh Bộ Tả thị lang. Tại Yên Ninh vẫn còn tấm bia đá ghi công trạng của Hoàng Công Phụ xây từ năm 1689 (ảnh). Hoàng Công Phụ là người cao tuổi nhất ở Yên Ninh đỗ TS. Còn Nguyễn Nghĩa Lập là người trẻ tuổi nhất đỗ TS năm Quý Sửu (1553), khi 21 tuổi. Các TS khác của làng gồm: Nguyễn Kính - đỗ tam giáp TS đồng xuất thân (1475), Đỗ Văn Quýnh - đỗ đệ tam TS đồng xuất thân (1520), Doãn Đại Hiệu - đỗ đệ tam giáp TS đồng xuất thân (1541).
Năm 1995, nhân dân địa phương đã quyên góp dựng đền thờ các vị TS, tổ chức lễ tưởng niệm hàng năm vào ngày 10 tháng giêng âm lịch. Do sử sách không ghi lại được đủ và cụ thể ngày mất của các vị TS ở Yên Ninh, nên từ năm 1999, làng đã lấy 14.11 (ngày mất của Thân Nhân Trung) là ngày giỗ chung của 10 vị TS.
Nguồn: laodong.com.vn
