Lẩn quẩn mía đường!
Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), trong niên vụ mía đường 2012-2013, Việt Nam có thể sẽ thừa khoảng 200.000 tấn đường. Bài toán về hiệu quả sản xuất, làm sao đảm bảo lợi nhuận cho cả doanh nghiệp lẫn nông dân trồng mía một lần nữa lại được đặt ra.
Dù dự báo "sản xuất thừa" này chưa biết có trở thành hiện thực hay không thì mới đây, Công ty cổ phần Mía đường Cần Thơ (CASUCO) đã thông báo tạm ngừng hoạt động hai nhà máy đường Phụng Hiệp và Vị Thanh.
Theo Bộ NN&PTNT, trong niên vụ 2012-2013, diện tích trồng mía của cả nước sẽ vào khoảng 300.000 ha, sản lượng đạt 18,9 triệu tấn mía và các nhà máy sẽ sản xuất được gần 1,6 triệu tấn đường; ngoài cung cấp cho tiêu dùng nội địa, vẫn còn dư trên 200.000 tấn, chưa tính 74.000 tấn đường nhập khẩu theo cam kết với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
Ngoài ra, thị trường trong nước có khả năng sẽ có thêm một lượng đường do cụm sản xuất đường của tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) đầu tư tại Lào nhập về, mà theo Bộ Công Thương, lên đến 100.000 tấn.
Chủ tịch HAGL Đoàn Nguyên Đức cho rằng, ông không chắc chắn khả năng sẽ mang hết lượng đường mà cụm sản xuất mía đường tại tỉnh Attapeu, Lào làm ra về Việt Nam tiêu thụ, mà có thể tiêu thụ tại Lào hoặc xuất khẩu sang các thị trường như EU, nơi mà đường nhập khẩu từ Lào được ưu đãi về thuế quan và hạn ngạch.
Cũng cần tính đến đường Thái Lan thẩm lậu qua đường biên giới Campuchia hoặc lợi dụng kẽ hở của hoạt động tạm nhập tái xuất qua các cửa khẩu mà theo ước tính có thể lên đến vài trăm ngàn tấn.
Theo ông Nguyễn Hải, Tổng thư ký Hiệp hội Mía đường Việt Nam, nếu vào vụ ép mà sản lượng vẫn dôi dư thì các doanh nghiệp vẫn còn con đường xuất khẩu. Tuy nhiên, xuất khẩu đường không hẳn là khả quan do giá thành sản xuất đường của doanh nghiệp Việt Nam còn khá cao, khó cạnh tranh. Thị trường gần nhất và có khả năng mua đường Việt Nam chính là Trung Quốc, nơi giá đường cao hơn ở Việt Nam, nhưng các cơ quan quản lý cũng trở nên cẩn thận hơn sau việc Bộ NN&PTNT và Bộ Công Thương bất đồng về việc cho phép xuất khẩu qua Trung Quốc hơn 100.000 tấn đường.
Mới bước vào vụ ép nhưng nếu dự báo thừa sản lượng của Bộ NN&PTNT trở thành sự thật thì đây sẽ là sức ép rất lớn lên các doanh nghiệp, dẫn đến cạnh tranh giữa sản phẩm đường sản xuất trong nước và đường nhập lậu, và thậm chí là giữa các nhà máy đường.
Trả lời phỏng vấn báo chí gần đây, ông Nguyễn Văn Lộc, Tổng Giám đốc Công ty Đường Biên Hoà (Đồng Nai), cho biết nếu các nhà sản xuất tiếp tục gặp khó khăn với đường rẻ, đường nhập lậu, các doanh nghiệp không thể chế biến mía được nữa, thì nông dân sẽ là người chịu thiệt hại.
GS Võ Tòng Xuân, một chuyên gia lâu năm trong ngành nông nghiệp, giải thích rằng nếu vụ ép 2012-2013 dư thừa nguồn cung, hàng không bán được thì tất yếu nhà máy đường sẽ mua mía với giá rẻ. Và điều tất yếu là nông dân sẽ chặt mía, chuyển sang trồng cây khác, và lại tiếp tục dẫn đến biến động về sản lượng và giá cả trong vụ tới.
Theo ông Xuân, nguồn gốc của vòng lẩn quẩn trên là năng suất mía, sản lượng mía bình quân trên một héc ta, lẫn hàm lượng đường trong cây mía của Việt Nam còn quá thấp, chỉ từng 45 đến 55 tấn mía/ha trong khi chi phí sản xuất lại rất cao so với mặt bằng thế giới. Các nước trồng mía bình quân thu hoạch từ 75-80 tấn/ha, còn các nước châu Phi lên tới 100 tấn/ha, châu Úc và Mỹ thì thậm chí cao hơn 110 tấn mía /ha.
Giám đốc một nhà máy đường cho hay, lợi nhuận của nhà máy đường trong vụ qua không tốt như trước là do giá nguyên liệu mía (chiếm đến 70-80% giá thành sản xuất) đã tăng khá mạnh. Trong vụ ép vừa qua, các nhà máy đường đã phải trả trung bình trên 1 triệu đồng cho một tấn mía, so với mức 900.000 -950.000 đồng/tấn các vụ trước, chưa kể các chi phí bao tiêu, hỗ trợ cho nông dân. Còn 20-30% còn lại là các chi phí sản xuất và quản lý.
“Các biện pháp tận dụng hết nguồn thu từ phụ phẩm như bã mía, nước màu, tiết giảm chi phí quản lý… không giúp làm giảm giá thành bao nhiêu, do vậy biện pháp căn cơ nhất là giảm giá thành thông qua nâng cao năng suất mía, năng suất sản xuất”, ông này nói. Giảm giá thành sẽ giúp các nhà máy đường nâng cao lợi nhuận cũng như khả năng cạnh tranh với đường nhập.
GS Võ Tòng Xuân nói nếu muốn chấm dứt vòng lẩn quẩn trên thì ngành mía đường phải giải quyết vấn đề từ gốc. Theo ông, công tác nghiên cứu đầu tư giống mía hiện nay còn rất kém.
“Bộ NN&PTNT không quan tâm nhiều đến đầu tư cho các công trình nghiên cứu mía đường. Các giống mía hiện nay mình lấy từ các nước xung quanh chứ trong nước làm gì đã tạo ra giống mía năng suất cao”, ông Xuân nói.
Đầu năm nay, Viện Nghiên cứu Mía đường - tiền thân là Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Mía đường tại huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương đã ra đời, nhưng do đầu tư, cộng với năng lực cán bộ cũng có hạn nên hiệu quả của viện này vẫn chưa có gì rõ rệt.
”Tôi có trao đổi với Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Diệp Kỉnh Tần gần đây, Thứ trưởng nói bộ không tiếc tiền cho công tác nghiên cứu, tuy nhiên do số lượng đề án nghiên cứu nộp lên quá ít. Trong khi đó, bộ không thể đầu tư kinh phí cho cơ quan ngoài bộ như các trường đại học… do quy định của Luật Ngân sách”, ông Xuân cho hay.
Vấn đề cũng nảy sinh với quy hoạch vùng trồng mía tại các tỉnh có trồng loại cây này. Theo quy định, các tỉnh phải đảm bảo vùng quy hoạch trồng mía không bị phá vỡ, không có các cây trồng khác xen vào. Nhưng điều này không được tôn trọng vì nhiều lẽ, trong đó có việc chính quyền các huyện, xã làm ngơ cho nông dân phá vỡ quy hoạch. Mà họ cũng không thể làm khác được vì nông dân trồng các loại cây khác sẽ có cơ hội thu nhập cao hơn.
Trong trường hợp các chính sách của Nhà nước còn nhiều bất cập và cần thời gian để tháo gỡ, giáo sư Võ Tòng Xuân đưa ra trường hợp của Philippines như một gợi ý về giải pháp.
Tại Philippines nhà máy và nông dân “hùn” với nhau, cùng thể hiện trách nhiệm của các bên đối với cây mía. “Ví dụ như Philippines, quốc hội có pháp lệnh chia phần sản lượng đường cho cả nông dân và doanh nghiệp mía đường khá đồng đều. Sau đó, hai bên mỗi bên sẽ trích một phần lợi tức được quy định để đưa cho bộ phận nghiên cứu kỹ thuật, để tìm cách nâng cao năng suất cũng như hiệu quả”, ông Xuân nói.
