Khay hoa pháp lam thời Nguyễn

Trong sưu tập pháp lam của Bảo tàng MTCĐ Huế có hai cái khay nhiều ngăn giống như hai đoá hoa. Có thể gọi là khay hoa.

Một khay có 8 ngăn hình thang đều với hai cạnh đáy uốn cong như 8 cánh hoa bám quanh tâm hoa hình tròn tạo thành 9 ô như 9 cái hộp đựng mứt bánh kẹo riêng (ảnh 1). Chín ngăn này được đặt trong một hộp gỗ hình tròn có nắp sơn đỏ, vẽ 2 con phụng và bát bửu (bầu rượu, sách, đàn…), thành ngoài hộp vẽ nhiều hình rồng - phụng, đế có 4 chân kiểu bậc cấp. Tổng thể khay tạo nên một hợp thể chín phương tám hướng theo quan niệm vũ trụ thời xưa. Tám hướng là bát quái của nhà Nho cũng là pháp luân của nhà Phật. Chín phương là 9 châu theo tâm thức cổ truyền mà cũng là biến thái của ngũ hành gồm một phương trung tâm và 4 hướng kép bốn phía: đông - đông bắc, tây - tây nam, nam - đông nam, bắc - tây bắc. Ngoài ý nghĩa tư tưởng, tính thực dụng của loại khay này là sự phân bố của một hộp bánh kẹo hoặc mứt trong việc thời phụng hoặc yến tiệc đặc biệt. Bởi án thờ diện tích có hạn mà cỗ bàn thì thường là thịnh soạn. Thu xếp 9 loại bánh kẹo vào trong một hộp 9 ngăn vừa gọn, tiện mà lại sạch sẽ tinh khiết, đẹp mắt. Có thể nói đây là một sáng kiến mà ý nghĩa thực dụng của nó đến nay đại đa số các gia đình chúng ta vẫn còn thừa hưởng. Ngoài ra khay nhiều ngăn còn làm cho chúng ta liên tưởng đến một loại hoa nhiều cánh mà khi nở rộ, các cánh xếp ken nhau tầng tầng lớp lớp, biểu tượng của sự no đủ, sung túc (hoa cúc, mẫu đơn, hoa quỳ, hướng dương). Ngăn tròn ở giữa giữ vai trò trung tâm, làm tâm hoa màu xanh chàm có những đoá hoa hồng màu trắng, màu cánh sen phớt hồng và màu đỏ tươi chen giữa những cánh lá xanh lam như gợi nên cảnh sắc mùa xuân. Tám ngăn hình thang xếp vòng quanh tâm tròn như 8 cánh hoa. Nền men 8 cánh hoa này là hồng nhạt, vàng, xanh lam nhưng đều phơn phớt nhẹ để đẩy màu vàng lên thế chủ thể tạo cảm giác cho sự toàn bích của một đoá hoa mãn khai. Trên mỗi cánh đó lại có một chữ Thọ nằm giữa và các đóa hoa hồng, mẫu đơn vây quanh. Lam, lục, hồng, trắng, vàng, đan xen như một thế giới kỳ hoa dị thảo làm nên vui vẻ mà rộn ràng. Tám chữ Thọ ở vị trí trung tâm mỗi cánh hoa – ngăn khay cùng với những dải dây lá “liên đằng” xoắn xuýt, vươn dài như mang tư tưởng vĩnh hằng. Một mùa xuân trường thọ được thể hiện bằng ngôn ngữ hội hoạ thật tinh tế và đẹp mắt được thể hiện ngay trong tầm mắt chúng ta.

Tính thực dụng và tính thẩm mỹ nghệ thuật đã hội ngộ giao lưu ngay trên một sản phẩm pháp lam. Chưa nói đến sự tinh tế, tài hoa điêu luyện của việc pha chế hoà màu, quá trình nung đốt công phu mà chỉ nói riêng về tay nghề của người thợ thủ công gò han thai cốt đồng cho loại sản phẩm này đã đạt đế trình độ nghệ nhân đặc sắc. Khay nhiều ngăn pháp lam đã vươn tới tầm cao của ngành thủ công mỹ nghệ Huế.

Ngoài loại khay hộp tròn tám cánh dạng hoa quỳ này còn có khay nhiều ngăn hộp bát giác loại 12 hai cánh xoay quanh trục tâm như một chữ Vạn nằm giữa bánh xe pháp luân (ảnh 2). Tâm khay tròn như ghép bởi bốn cánh dạng lá đề cách điệu. Vành ngoài tâm khay vòng theo hình vành khăn ghép bởi 8 cánh đồng dạng với tâm khay. Vàng, đỏ, trắng, lam, lục xoay cùng chiều ngược kim đồng hồ là quan niệm ảo của sự vận động theo quy luật vũ trụ.

Tư tưởng lưỡng nghi, tứ tượng của Nho giáo, tư tưởng pháp luân, vạn phước của Phật giáo hoà quyện vận hành trên sản phẩm pháp lam hoàn hảo này. Cả hai khay dạng hộp mứt nhiều ngăn này giống như hai đoá hoa còn là sản phẩm pháp lam vừa mang tính thực dụng, vừa giàu tính thẩm mỹ, phản ánh óc sáng tạo và sự hoàn thiện của thợ thủ công pháp lam Huế thế kỷ XIX.