Hội thảo về khai thác và chế biến Bauxit – Nhôm Tây Nguyên

Tham dự cuộc hội thảo có Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, trên 170 đại biểu đại diện cho 87 cơ quan, đơn vị, 47 nhà hoạt động khoa học – xã hội và văn hóa; các doanh nghiệp trong và ngoài nước; các địa phương có tài nguyên bauxit; đông đảo phóng viên đã có mặt đưa tin về Hội thảo. Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải chủ trì cuộc hội thảo.

I. Tình hình thực hiện các dự án alumina – nhôm tại Tây Nguyên

- Về quan điểm: phát triển công nghiệp khai thác và chế biến khoáng sản bauxit phải phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương và phát triển mạng hạ tầng cơ sở liên quan; đảm bảo thăm dò khai thác và chế biến tài nguyên bauxit tiết kiệm, có hiệu quả, bảo vệ môi trường sinh thái, kết hợp phát triển kinh tế - xã hội với việc bảo vệ an ninh quốc phòng tại các địa bàn có khoáng sản bauxit, đặc biệt là khu vực Tây nguyên. Xây dựng và phát triển công nghiệp khai thác, chế biến quặng bauxit với công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường. Hình thức chủ đạo là doanh nghiệp Việt Nam là chủ đầu tư xây dựng, kêu gọi đối tác trong và ngoài nước tham gia góp vốn cổ phần trên nguyên tắc Tập đoàn CN Than – Khoáng sản VN nắm giữ cổ phần chi phối để đảm bảo sự chủ động và phát triển bền vững, tham gia vào thị trường alumina và nhôm thế giới. Phát triển công nghiệp sản xuất alumina và nhôm phải đảm bảo phát triển hài hòa kinh tế - xã hội Tây Nguyên và các địa phương liên quan.

- Về quy hoạch sản phẩm: Trước năm 2015, sản xuất alumina xuất khẩu; sản xuất hydroxit nhôm phục vụ trong nước và xuất khẩu. Sau năm 2015, sản xuất alumina và nhôm điện phân, duy trì và sản xuất hydroxit nhôm.

- Về công suất sản phẩm: Dự kiến đến năm 2010 sản lượng alumina khoảng từ 0,7 đến 1 triệu tấn/năm; hydroxit nhôm khoảng 0,6 triệu tấn/năm. Sau năm 2015, alumina khoảng 6,0 – 8,5 triệu tấn/năm, nhôm điện phân khoảng 0,2 – 0,4 triệu tấn/năm, hydroxit nhôm khoảng 1,2 triệu tấn/năm. Năm 2025 dự kiến alumina 13 – 18 triệu tấn, nhôm điện phân khoảng 0,4 đến 0,8 triệu tấn.

- Về tổ chức thực hiện: Nhà nước giao Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt nam (TKV) chịu trách nhiệm chính trong việc đầu tư thực hiện quy hoạch các dự án bauxit tại Tây Nguyên.

- Về các dự án và tình hình thực hiện: Đến năm 2010, triển khai ba dự án alumina: Tân Rai (Lâm Đồng), Nhân Cơ (Đắk Nông I), và Kon Hà Nừng (Gia Lai); 01 dự án hydroxit nhôm tại Bảo Lộc (Lâm Đồng). Giai đoạn 2011 – 2015, dự kiến triển khai tiếp 3 dự án alumina là Đắk Nông 2, Đắk Nông 3 và Đắk Nông 4, cả 3 dự án trong giai đoạn này đều đã có các đối tác nước ngoài mong muốn hợp tác đầu tư bao gồm Chalco (Trung Quốc), Alcoa (Mỹ) và BHP (Anh) với tổng công suất dự kiến 4,5 – 6 triệu tấn alumina/năm, các dự án này chỉ có thể đưa vào vận hành sau khi hoàn thành việc xây dựng tuyến đường sắt Tây Nguyên – Bình Thuận, dự kiến vào giai đoạn 2014 – 2015. Giai đoạn 2016 – 2025, dự kiến duy trì và mở rộng 06 dự án alumina của giai đoạn 2007 – 2015, tùy theo khả năng thị trường, dự kiến nâng công suất lên gấp đôi; đồng thời đầu tư thêm một dự án alumina Bình Phước với công suất 1 – 1,5 triệu tấn/năm. Dự kiến tổng công suất giai đoạn này đạt khoảng từ 12 đến 18 triệu tấn alumina/năm.

Đến nay, TKV đã khởi công xây dựng dự án Tân Rai, gói thầu xây dựng nhà máy alumina do nhà thầu Chalco Trung Quốc thực hiện; chuẩn bị khởi công xây dựng dự án alumina Nhân Cơ. Dự án Kon Hà Nừng đang được chủ đầu tư là Công ty CP Đầu tư xây dựng thương mại và Công nghệ Hà Nội đang triển khai công tác thăm dò với diện tích 68 km ²và đang lập dự án đầu tư xây dựng công trình (FS) nhà máy alumina.

II. Những ý kiến trong cuộc hội thảo xung quanh việc triển khai quy hoạch

Trong cuộc hội thảo đã có trên 30 ý kiến tham luận và trao đổi thảo luận tập trung vào những vấn đề chính sau:

Nước ta có nguồn tài nguyên bauxit lớn (khoảng 5,4 tỷ tấn) đứng vào hàng thứ 3 trên thế giới, là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Phần lớn trữ lượng bauxit nằm ở các tỉnh Tây Nguyên. Tây Nguyên là một cao nguyên với nhiều vùng đất còn hoang sơ, đa dạng sinh học, độ che phủ của rừng cao nhất cả nước. Nhưng tại đây tình hình kinh tế - xã hội của đồng bào các dân tộc còn nhiều khó khăn, phức tạp, nhạy cảm; cơ sở hạ tầng yếu kém; nằm trong vùng ngã ba biên giới của ba nước, đồng thời cũng là vùng rừng đầu nguồn của các lưu vực sông Đồng Nai, sông Sê San, sông Bé và một số sông khác… hệ thống sông này cung cấp nước cho các tỉnh miền Đông Nam bộ. Tây Nguyên cũng là nơi có nhiều đồng bào các dân tộc sinh sống lâu đời với nhiều phong tục tập quán và không gian văn hóa độc đáo, những người đã góp phần cùng với nhân dân cả nước làm nên chiến thắng của các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trong suốt gần 80 năm của thế kỷ 20. Cho nên trong thời gian qua trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng như trong cuộc hội thảo này có nhiều ý kiến trái ngược nhau là điều dễ hiểu.

Ý kiến phản đối thì tập trung vào các điểm chính sau: Dự án thể hiện sự vội vàng với quá nhiều tham vọng và không hiệu quả kinh tế do khi tính toán thì giá nhôm trên thế giới cao, nay đã xuống thấp, dự án không thu hút được nhiều lao động, do vậy không mang lại lợi ích kinh tế cho người dân Tây Nguyên; Xuất khẩu sản phẩm thô (alumina) là không tuân thủ Luật Khoáng sản, mà luyện nhôm thì không đủ điện năng và không chịu được giá điện như hiện nay. Khai thác bauxit trên diện rộng sẽ phá vỡ không gian văn hóa Tây Nguyên, làm rạn nứt mối quan hệ truyền thống giữa người Kinh và người Thượng, tác động xấu đến an ninh – quốc phòng; làm giảm một diện tích đáng kể đất canh tác; phải di dời làng bản, giảm diện tích rừng, làm ô nhiễm môi trường, nguồn nước và bầu không khí, tác động xấu đến cuộc sống yên bình của nhân dân các dân tộc địa phương, nghi ngờ khả năng phục hồi đất đai sau khi khai thác của doanh nghiệp; vấn đề lưu giữ và xử lý bùn đỏ chưa có được công nghệ có hiệu quả; xây dựng tuyến đường sắt Tây Nguyên – Bình Thuận để chuyên chở quặng là không hiệu quả, hãy để lại cho các thế hệ mai sau khai thác và chế biến…

Ý kiến ủng hộ thì cho rằng việc khai thác bauxit để chế biến thành alumina chắc chắn sẽ đưa lại hiệu quả kinh tế, công nghiệp bauxit – nhôm sẽ là một động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội Tây Nguyên. Bằng các công nghệ hiện đại có thể lưu giữ và hạn chế tác hại của bùn đỏ, có các giải pháp kỹ thuật để xử lý và khôi phục môi trường sau khai thác; nên khai thác ngay từ bây giờ để có thêm nguồn lực trong quá trình công nghiệp hóa. Việc khai thác chỉ chiếm một diện tích đất nhỏ của các tỉnh Đắk Nông và Lâm Đồng, những nơi chứa quặng thì hầu như không có rừng mà chỉ có các loại cây nhỏ và các loại thân mềm do vậy không làm giảm diện tích rừng; tại những nơi đã khai thác xong có thể hoàn thổ trở lại và trồng rừng; các dự án bauxit ở nước ta chi phí thấp, có nhiều lợi thế hơn so với nhiều nước và mang tính cạnh tranh cao và có hiệu quả về kinh tế - xã hội; Tây nguyên là địa bàn kinh tế - xã hội khó khăn; nhiều năm qua chúng ta đã tập trung phát triển công nghiệp và lâm nghiệp, nhưng hiệu quả kinh tế còn rất hạn chế, nhất là trên các vùng đất có quặng bauxit, vì vậy, bauxit được xác định là nguồn lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của khu vực, góp phần ổn định tình hình an ninh – chính trị trên địa bàn.

Hiệu quả kinh tế của 2 dự án đã được phân tích tính toán và cập nhật theo tình hình mới; kết quả cho thấy thời gian thu hồi vốn khoảng 13 năm; những năm đầu của dự án có một số năm lỗ, tuy nhiên đánh giá cả đời dự án 50 năm là có hiệu quả kinh tế. Để chuẩn bị đầu tư các dự án nhôm, Tập đoàn TKV đang nghiên cứu đầu tư dự án thủy điện Đồng Nai 5 để có nguồn và giá điện hợp lý cho sản xuất nhôm. Nguồn nước sử dụng cho 2 dự án là nguồn nước mặt (đắp đập nâng cao đập hiện có để thu nước và xây dựng hồ chứa nước mới tại các thung lũng…), đảm bảo đủ nước cho dự án và cung cấp nước cho nông nghiệp khu vực. TKV đã quan tâm đến việc sử dụng lao động địa phương cả trong quá trình xây dựng và chuẩn bị cho quá trình vận hành các nhà máy, cụ thể đã tuyển chọn và đưa đi đào tạo tại các trường đại học, cao đẳng ở Trung quốc 77 học sinh chuyên ngành luyện kim và khai thác mỏ; đang đào tạo trong nước 1.739 học sinh hệ trung cấp chuyên ngành luyện kim và mỏ; đã mở các lớp tại Trường đào tạo công nhân kỹ thuật tại Bảo Lộc (Lâm Đồng) và Gia Nghĩa (Đắk Nông) đào tạo con em đồng bào dân tộc tại địa phương.

Tập đoàn đã hoàn thành và bàn giao một số công trình phúc lợi và xã hội cho địa phương như trường học, nhà trẻ; hỗ trợ xóa đói giảm nghèo v.v. được địa phương đánh giá cao trách nhiệm xã hội của Tập đoàn. Nếu các dự án bauxit được xây dựng và đưa vào vận hành, chắc chắn sự đóng góp của dự án cho địa phương sẽ là đáng kể, ngoài việc tạo ra hàng nghìn chỗ làm việc, sẽ góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân khu vực, góp phần ổn định an ninh, chính trị và giữ gìn, phát triển bản sắc văn hóa Tây Nguyên.

Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã kết luận Hội thảo với nội dung chủ yếu như sau:

+ Các đại biểu tham gia Hội thảo có nhiều ý kiến tâm huyết với tinh thần xây dựng và trách nhiệm cao, đề nghị các Bộ, ngành, địa phương, đặc biệt Tập đoàn TKV cần tiếp thu các ý kiến trên.

+ Chủ trương phát triển ngành công nghiệp khai thác bauxit, sản xuất alumina ở nước ta là đúng đắn và được thể hiện trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ 10. Việt Nam có nguồn tài nguyên bauxit lớn, có tiềm năng để hình thành ngành công nghiệp khai thác, sản xuất alumina lớn, tuy nhiên, không thể phát triển bằng mọi giá. Để phát triển thành công các dự án bauxit cần có giải pháp quản lý, thực hiện chặt chẽ và hiệu quả và không để tiềm năng này biến Tây Nguyên thành đói nghèo.

+ Quy hoạch bauxit được lập dựa trên những dự báo về kinh tế, thị trường. Tuy nhiên, nhiều dự báo không chuẩn xác không chỉ đối với Việt Nam mà cả quốc tế. Quy hoạch được chuẩn bị trong bối cảnh nền kinh tế phát triển nhanh, vì vậy, đã đưa ra số lượng dự án và sản lượng thiên cao. Trong quá trình lập quy hoạch, đã tổ chức hội thảo nhiều lần, tuy vậy khi nền kinh tế gặp khủng hoảng, đòi hỏi phải có sự đánh giá lại và điều chỉnh cho phù hợp.

+ Các dự án bauxit lớn đều trong giai đoạn nghiên cứu, chuẩn bị dự án. Dự án alumina Tân Rai và Nhân Cơ là các dự án thí điểm để tìm hiểu công nghệ, thị trường. Dự án Tân Rai (Lâm Đồng) đã được nghiên cứu từ những năm 90 của thế kỷ trước, đến nay vẫn còn nhiều vấn đề tranh cãi về công nghệ, môi trường… Dự án Nhân Cơ cần phải lập đánh giá tác động môi trường (ĐTM) điều chỉnh và trình duyệt trước khi triển khai thực hiện.

+ Về vấn đề chiếm đất, rừng: Diện tích chiếm đất của 2 dự án thí điểm không lớn; số hộ phải di dân không nhiều, nhưng vấn đề tác động môi trường đối với diện tích còn lại, đất nông nghiệp và đất sinh hoạt cần tính toán kỹ, có giám sát chặt chẽ trong quá trình thực hiện. Chủ đầu tư phải có kế hoạch lấy đất và hoàn thổ cụ thể để các cấp, cá ngành thực hiện giám sát.

+ Về vấn đề xử lý môi trường: Hiện nay có giải pháp công nghệ giải quyết được vấn đề trên, quan trọng là khả năng thu xếp tài chính, cân đối hiệu quả kinh tế của dự án, tính nghiêm túc của việc triển khai thực hiện và cần cơ chế giám sát chặt chẽ. Mặc dù dự án thử nghiệm Tân Rai và Nhân Cơ theo quy định hiện hành không phải chịu sự thẩm tra và giám sát của các Bộ ngành, tuy nhiên, do mức độ phức tạp, nhạy cảm và tầm quan trọng của dự án, vì vậy Chính phủ sẽ giao cho các Bộ, ngành và địa phương phối hợp thẩm định, kiểm tra và giám sát.

+ Vấn đề công nghệ: Việt Nam không có công nghệ sản xuất alumina – nhôm, phải nhập khẩu. Trước hết cần làm chủ công nghệ nhập, từ đó mới có thể sáng tạo và phát triển công nghệ riêng cho mình. Cần giám sát chặt chẽ công tác chuyển giao công nghệ của dự án Tân Rai và Nhân Cơ để đảm bảo công nghệ tiên tiến.

+ Cơ sở hạ tầng đường sắt, cảng biển là các dự án lớn, cần xem xét, đánh giá kỹ trong quy hoạch điều chỉnh. Dự án đường sắt Tây nguyên – Bình Thuận hiện nay đang ở giai đoạn lập báo cáo đầu tư, còn nhiều vấn đề chưa rõ, cần xem xét trong cân đối chung liên quan đến tài chính và đầu tư quốc gia.

+ Vấn đề cung cấp nước: Trong quy hoạch điều chỉnh cần phải đánh giá tác động và tính toán cân bằng nước cho toàn khu vực, có sự thẩm định và kiểm tra của các Bộ, ngành liên quan.

+ Vấn đề điện: Trong giai đoạn hiện nay, Việt Nam không có lợi thế để sản xuất nhôm, vì vậy trước mắt dự kiến sản xuất alumina. Tuy nhiên cần tính toán đến khả năng sản xuất nhôm vào giai đoạn sau khi điều kiện cho phép.

+ Về nguồn nhân lực của dự án: Tập đoàn TKV đã phối hợp tốt với địa phương đào tạo nhân lực tại chỗ, cần tiếp tục thực hiện theo hướng trên.

+ Do còn nhiều nghi ngại về hiệu quả kinh tế của các dự án, vì vậy, giao Bộ Công Thương và Tập TKV nghiên cứu tính toán, kiểm tra lại hiệu quả của dự án theo sự biến động của tình hình kinh tế thế giới.

Chính phủ tiếp thu các ý kiến của Hội thảo và sẽ giao cho các Bộ, ngành triển khai thực hiện một số việc sau:

1. Bộ Công Thương

- Nghiên cứu, đánh giá tình hình và đề xuất điều chỉnh “Quy hoạch phân vùn thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng bauxit” cho phù hợp với tình hình thị trường hiện nay. Cần có nghiên cứu đánh giá tác động môi trường chiến lược theo quy định.

- Chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương tăng cường công tác quản lý khai thác, chế biến khoáng sản bauxit.

- Chủ trì phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và địa phương liên quan thẩm định thiết kế kỹ thuật của hồ bùn đỏ, đảm bảo an toàn lâu dài đối với môi trường.

- Chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành liên quan kiểm tra, đánh giá lại hiệu quả kinh tế của dự án thí điểm.

2. Bộ Tài nguyên và Môi trường

- Chủ trì cùng với các Bộ, ngành và địa phương có liên quan thẩm định kế hoạch và tiến độ thu hồi đất, thi công cuốn chiếu và hoàn thổ hai dự án thí điểm hạn chế ảnh hưởng của dự án đối với hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp của địa phương và bảo vệ môi trường.

- Phối hợp với chính quyền địa phương theo dõi, giám sát việc thực hiện các giải pháp môi trường đối với hai dự án thí điểm Tân Rai và Nhân Cơ.

- Đề xuất việc tăng cường công tác quản lý nhà nước về môi trường đối với các dự án bauxit và cân bằng nước trong khu vực.

3. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Phối hợp kiểm tra, giám sát việc cấp đất, chuyển giao đất, di dân tái định cư và tác động môi trường, văn hóa và dân tộc.

4. Bộ Khoa học và Công nghệ

Chỉ đạo và kiểm tra việc chuyển giao công nghệ sản xuất alumina, đảm bảo công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường.

5. Ủy ban nhân dân các tỉnh có hoạt động khoáng sản bauxit

- Phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền chủ trương của Đảng và Chính phủ về phát triển ngành công nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản bauxit.

- Phối hợp với các Bộ và chủ đầu tư tăng cường công tác quản lý nhà nước về khai thác, chế biến khoáng sản, bảo vệ môi trường trên địa bàn.

- Chủ trì, phối hợp với chủ đầu tư thực hiện tốt công tác đền bù, giải phóng mặt bằng, di dân tái định cư để phục vụ cho các dự án bauxit trên địa bàn.

6. Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam

- Triển khai dự án thí điểm Tân Rai đảm bảo tiến độ. Đối với dự án Nhân Cơ, phải phê duyệt ĐTM điều chỉnh trước khi triển khai thực hiện.

- Thực hiện nghiêm túc các tiêu chuẩn quy định về bảo vệ môi trường, đặc biệt là bảo đảm chất lượng thi công các công trình xử lý môi trường.

- Xây dựng kế hoạch chi tiết thực hiện việc khai thác mỏ, hoàn thổ, khôi phục môi trường theo trình tự cuốn chiếu, bảo đảm tác động tối thiểu đến hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp của địa phương, trình Ủy ban nhân dân tác tỉnh và các Bộ liên quan thẩm định trước khi triển khai thực hiện.

- Kiểm tra, tính toán lại hiệu quả kinh tế - tài chính của dự án thí điểm trên cơ sở cập nhật các số liệu hiện tại và dự báo để trình Bộ Công Thương thẩm định và báo cáo Thủ tướng Chính phủ.

- Lập thiết kế kỹ thuật hồ thải bùn đỏ, trình Bộ Công Thương thẩm định trước khi thực hiện.

- Thực hiện tốt công tác di dân tái định cư, đào tạo đội ngũ cán bộ, công nhân cho dự án.

Phó Thủ tướng bày tỏ sự cảm ơn các cơ quan, đoàn thể và các cá nhân đã tham dự đông đủ và đã đóng góp các ý kiến xây dựng cho hội thảo, đồng thời yêu cầu các Bộ, ngành, địa phương liên quan cần tăng cường hợp tác chặt chẽ trong việc chỉ đạo, kiểm tra và giám sát quá trình triển khai thực hiện các dự án bauxit.

Hội thảo đã diễn ra trong bầu không khí cởi mở, thẳng thắn và với tinh thần trách nhiệm cao đối với sự nghiệp phát triển ngành công nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản bauxit và phát triển bền vững Tây nguyên. Các báo cáo tham luận và ý kiến thảo luận tại Hội thảo đã cung cấp nhiều thông tin khoa học và là cảnh báo cần thiết và giám sát trong quá trình triển khai xây dựng và vận hành các dự án khai thác, chế biến khoáng sản bauxit ở Việt Nam.