Hình khắc trên đá ở Sa Pa

Tháng 8/1998 ngành văn hoá du lịch Lào Cai đã tổ chức một cuộc trưng bày tại Bảo tàng Lich Sử ViệtNamnhằm giới thiệu bãi đá cổ nói trên. Nhưng kể từ ngày phát hiện cho tới nay, giới khoa học ViệtNamcũng như nước ngoài chưa quan tâm nghiên cứu và đưa ra những giả thuyết mới. Ngay cả việc thống kê phân loại một cách khoa học cũng chưa có bước tiến nào đáng kể. Để giúp bạn đọc nhớ lại những vấn đề nghiên cứu cũ, chúng tôi xin trích dịch bài viết của nhà khảo cổ học V.Goloubew, uỷ viên Viện Viễn đông Bác cổ Pháp đã đăng trên tập san BEFEO năm 1926.

Sơ đồ cho thấy bố cục của các hình vẽ trên tảng đá thứ hai

Cư dân ở đây chủ yếu là người Miêng ( nay gọi là Mông - BT ), cộng thêm vài gia đình người Mán (Dao). Ở những độ cao khác nhau trong thung lũng, rải rác có những tảng đá hoa cương chạy xuống tận dòng nước xiết. Trên hai trong những tảng đá đó, phía trên trước chiếc cầu khỉ đầu tiên, một người khách mới đây của nhà an dưỡng Sa Pa, ông Jean Bathellier, thạc sĩ sinh vật học, đã phát hiện hồi tháng tám vừa rồi, những hình vẽ kì lạ mà ông vội vàng thông báo cho Viện Viễn đông Bác cổ Pháp .

Ngày 22/8/1925 tôi đến thăm thung lũng Mường Hoa để xem những hình vẽ đó và chụp ảnh cũng như làm bản dập. Hôm sau, trở về Sa Pa tôi được biết trong vùng còn có những tảng đá khắc khác giống như những cái ông Bethellier đã phát hiện. Tôi lại đến thăm lần thứ hai, kết quả thật là tốt đẹp. Không những tôi xác định được tại chỗ những thông tin xác thực, mà số lượng hình khắc vượt khỏi sự tưởng tượng mà tôi chờ đợi. Tầm quan trọng của những phát hiện bắt đầu hiện rõ. Đây không phải chỉ là hai tảng đá riêng rẽ, mà là cả một quần thể gồm nhiều tảng đá có kích thước khác nhau, với tổng số khoảng 30 hòn. Thời gian eo hẹp và những cơn mưa của mùa này không cho phép tôi khảo sát kĩ hơn, hơn nữa nhiều tảng đá không đến được vì nằm giữa ruộng nước hay lẫn trong ruộng ngô. Đành phải khảo sát vội vã vẽ sơ đồ tạm thời để chờ dịp khác thuận lợi hơn. Cư dân ở đó không cung cấp được cho chúng tôi thông tin gì về những tảng đá đó. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, vì người Mông đến thung lũng này chưa lâu và họ không phải là người đầu tiên làm ruộng ở đây. Tất cả những điều tôi ghi tại chỗ là: 1. vùng này trước kia đông dân hơn bây giờ, 2. xưa kia có một cái chợ lớn họp ở bờ trái dòng nước, gần nơi bắc một trong hai chiếc cầu tre .

Những hình vẽ gần gũi với chữ viết tìm thấy trên các tảng đá ở Mường Hoa.

Tảng đá đầu tiên mà tôi mô tả nằm cách lối đi mấy bước, về phía bên phải khi đi từ Sa Pa đến hình dáng của nó hơi lạ. Thọat nhìn, trông giống như hình dáng của một con vật bằng đá bị mưa gió bào mòn. Có thể những góc cạnh và bề mặt của tảng đá đã được sơ bộ chế tác, giúp cho việc đục hình dễ dàng hơn. Kích thước chính là: cao 1m30; dài 6,60m; rộng 4,10m. Mặt đá hoa cương bị nứt vài chỗ, khiến một số hình vẽ mất đi. Chi tiết đó là quan trọng, vì nó chứng tỏ những hình trên đá đã có tương đối lâu, và những kí hiệu đó bao phủ dày đặc phần lớn mặt đá:

Trước hết ta thấy đây là những hình vạch lộn xộn, không có giá trị khảo cổ học. Tuy nhiên nhìn kĩ ta sẽ phát hiện thấy một trật tự nào đó, một thứ chương trình tổng thể, và dần dần ta nhận thấy sự rối rắm đan xen của những đường nét, của những hình tròn, những tia rẻ quạt, những chấm và dấu móc, có thể mang một ý nghĩa cụ thể, cũng như những hình người cách điệu nằm khắp nơi trong bố cục kì lạ đó. Và ta nghĩ đến những biểu hiện nguyên thuỷ của phần lớn loại tranh khắc có thể nhìn thấy trên các trống thiêng ở Mông Cổ và Groenland, trên chiếc “trống cầu mưa” nổi tiếng của bảo tàng Hà Nội (tức trông đồng Đông Sơn - BT), trên những tảng đá của sông Irtych và Iénissei ở Xibia. Chính sự gần gũi đó đã khiến cho chúng tôi phải tự hỏi, phải chăng những tảng đá ở Mường Hoa cũng mang những hình ảnh và công thức của một tín ngưỡng nguyên thuỷ đối với thiên nhiên.

Hình như cho đến lúc này, những giả thiết giải thích các hình vẽ đó còn gặp nhiều khó khăn. Công việc còn tế nhị khi ta chuyển sang những chi tiết khác. Những hình chữ nhật và hình bầu dục có cạnh không đều mang ý nghĩa gì. Những đường vạch, đường song song có chiều dài và hướng khác nhau, cắt ngang bằng những đường khúc khuỷu có nghĩa gì? Không có cái gì cho biết ý nghĩa của chúng cả. Mãi đến chuyến thăm thứ hai ở Mường Hoa tôi mới có thể đua ra được một vài lời giải thích. Đứng nhìn thung lũng từ trên một mỏm núi nhô cao, tôi chợt hình dung cái giống nhau của một sơ đồ vùng này, hay là của một bức ảnh chụp từ máy bay, với những hình vẽ mà tôi đã mang dập về trong chuyến đi trước. Tôi thấy trước mắt, những độ cao khác nhau bên dưới, những thửa ruộng bậc thang, nhưng con đường và lối mòn quanh co, những con mương vòng vèo theo triền núi, cuối cùng là dòng sông uốn lượn. Tôi có cảm giác rõ ràng là toàn thể những đường nét đó, nếu ghi lại trên một bản đồ có tỉ lệ rất lớn, sẽ có một hình vẽ khoa học tương ứng với những hình vẽ trên đá của chúng ta. Phải chăng đã tìm được chìa khoá của điều bí ẩn? Tôi không dám khẳng định, nhưng ở dưới chúng ta sẽ thấy chổ dựa bất ngờ của giả thiết đó, khi nghiên cứu tảng đá khắc thứ 2.

Hình vẽ người khắc trên đá ở Mường Hoa.

Ngay lập tức ta chú ý đến một môtíp hình vẽ từ trước chưa hề thấy. Nó gồm nhiều hình chữ nhật bên trong có nhiều vạch nhỏ và những đường vạch, thoạt nhìn ta nghĩ đến những con dấu Trung Hoa. Những hình chữ nhật có khi thì tập trung thành chùm, khi thì nằm riêng rẽ, nhưng dù sắp xếp như thế nào, mỗi cái đều nối liền nhau bằng một loại cành gắn với một hệ thống đường chạy quanh co, theo đủ mọi hướng, trên bề mặt khắc của tảng đá. Bố cục đó gợi nghĩ đến cây phả hệ của chúng ta, nhưng có lẽ đây chỉ là một sự giống nhau tình cờ.

Những hình bí ẩn đó tương ứng với một ý tưởng nào, với một liên tưởng sự vật nào? Nhờ một nhận xét của ông L.Finot mà tôi có thể nhận ra đó là sự hình dung của một hay nhiều làng, được bố trí cẩn thận, theo những quy tắc của đồ bản học, được phóng chiếu lên mặt phẳng. Dù ai có phản bác khi đọc những lời này thì không thể phủ nhận rằng nó đã giải thích một cách thoả đáng và đến từng chi tiết, những bản dập mà chúng ta có trước mắt. Ngoài ra nó còn tương ứng với cách giải thích mà tôi đã đề nghị đối với những hình vẽ trên tảng đá đầu tiên. Tôi không ngần ngại thấy trong những hình vuông và hình chữ nhật là hình vẽ sơ lược của nhà ở và kho thóc. Chấp nhận điểm này, thì những đường và nét quấn nhau mà ta thấy khắc trên đá, phải chăng là những con đường mòn dẫn đến từng nhà, và những con đường đi qua từng vùng;

Trên một bản dập những hình chữ nhật chỉ là cửa được bố trí theo 2 cách khác nhau. Một số xếp thành hàng đều đặn và sát nhau có thể là những con đường, những cái khác thì rải rác lộn xộn, khiến ta nghĩ đến những ngôi làng vùng cao thường có nhà cửa dựng lên tuỳ tiện theo địa hình của thung lũng hay sườn núi. Rõ ràng người vẽ sơ đồ đã nghĩ đến địa hình thực tế và coi đó là quan trọng. Ngôi làng được vạch trên đá, phải chăng đã được người Trung Hoa cư trú, là những người có trật tự và có truyền thống đô thị, và bởi những người “man dân” không có thói quen sống trong những khu dân cư bố cục theo quy tắc định trước?

Hãy ghi nhận thêm một chi tiết lạ kì khác. Trên những ngôi nhà hình dung trên sơ đồ đầu tiên, có 2 ngôi lớn hơn những nhà khác, con đường dẫn đến không đi theo đường thẳng mà đi quanh co. Giả định bản đồ của chúng ta vẽ mặt đất bằng, thì điều đó trở thành vô nghĩa nghiêm trọng, hay ít ra là một chỉ dẫn khó giải thích khi ta chấp nhận những ngôi nhà này có lẽ là nhà quan hay là nhà hào mục nằm trên độ cao bao quát thung lũng.

Sự mô tả của chúng tôi sẽ không đầy đủ nếu không nói đến những chữ Hán hay hình chữ Hán, tìm thấy trên một trong hai tảng đá. Ông L. Aurousseau đã giúp tôi thông báo những ghi chép sau:

“1. Bản dập cho thấy ở gần chính giữa của phần trên bên phải có một ô chữ nhật, chạy dài theo chiều ngang. Bên trong ô đó có một vài chữ viết, khó đọc, nhưng rõ ràng là chữ Hán. Phía đầu ô đó nằm ở điểm cắt của những đường theo hướng mũi tên A và B kéo dài. Trên ô chữ nhật đó tôi đọc được những chữ như sau, mà tôi chưa dám chắc lắm vì mặt đá bị mòn nhiều: Đại Minh Hoằng Trị tam niên, đó là vào năm 1490. Nếu chữ đó đúng như vậy thì tảng đá đó phải được khắc vào thế kỷ XV.

2. Một vài hình vẽ trên tảng đá này có thể là những chữ Hán.Ví như ở góc phía trên bên phải có chữ có thể là thiên (trời); và ở góc dưới bên trái có chữ có thể là chữ thượng (trên); cuối cùng gần chính giữa các chữ có thể là thiên (một nghìn) hay can ( thân cây); chữ có thể là đạo (con đường). Tuy nhiên phải thừa nhận rằng dầu vết của chữ cuối không chính xác lắm, và ta có thể hỏi phải chăng những ký tự đó là một phần của chữ viết địa phương, chịu ảnh hưởng của văn tự Trung Hoa”.

Nhận xét đó cho chúng tôi một chỗ dựa để đưa ra giả thiết cuối cùng, đấy là sự hiện diện trên cả hai táng đá, những ký hiệu không rõ lắm, rõ ràng có một sự giống nhau với chữ viết do người Lô Lô sử dụng. Chúng tôi đã chép lại một số chữ ( xem hình 2) và đã mời một số chuyên gia quan sát kỹ để xác định xem đây là hình vạch đơn thuần hay là chữ viết.

Một vấn đề khác không kém phần khó giải quyết là do những hình người đã nói tới ở trên đặt ra. Nghiên cứu những hình đơn sơ đó, bản thân nó có thể xác định được nguồn gốc của những hình vẽ, nếu chúng ta có đủ trong tay số lượng những hình cùng loại, mà xuất xứ của nó về mặt dân tộc học là rõ ràng. Đáng tiếc là chúng tôi hầu như thiếu hoàn toàn những “mẫu vật để so sánh”. Những ví dụ tập hợp trong hình 3 và 4 là lấy ở những hình thêu của người Dao và người Thái, ở trên trống Mông Cổ, trên những vũ khí gọi là tiền sử ở Bắc Kỳ và trên các bản viết tay Lô Lô của Viện Viễn đông Bác cổ Pháp 2.

Tất cả những hình đó đều có một điểm chung, đó là hình người cách điệu một cách ngây thơ, thể hiện chính diện. Đặc điểm đó phân biệt rõ với một loại hình ảnh nguyên thủy khác, cũng được biết đến ở Đông Dương, trong đó con người được hình dung theo cách nhìn nghiêng 3.

Trên những tảng đá khắc này hình người hơi thay đổi từ chỗ này sang chỗ khác. Công thức đơn giản nhất là theo hình 10a.

Thoạt nhìn ta thấy nó thuần tuý là một chữ tượng hình. Những chỗ giống nhau với chữ viết đó không nhất thiết chứng tỏ chúng ta đang có mặt trước một yếu tố chữ viết cố định và chỉ một chữ cụ thể. Nói tóm lại, những đồ hình đó có vẻ thuộc lĩnh vực vừa biểu tượng vừa chữ viết.

Vậy thì, như chúng ta đã nói, tất cả những hình đó có thể có một ý nghĩa thần bí, nhưng đặt cho nó một khái niệm cụ thể là thiếu thận trọng, khi chúng ta chưa có đủ tài liệu về những hình khắc trên đá khác.

Một trong những tảng đá đó có một hình kỳ lạ mà chúng tôi đã vẽ lại trên hình 5. Ta thấy đó là hai hình người, rõ ràng là một nam một nữ, nối nhau bằng một thứ ống có nút thắt và một đoạn ruột thừa. Phải chăng đấy là huyền thoại về một đôi vợ chồng tổ tiên, mà những người cư trú cũ trong thung lũng đã sùng bái như tổ của họ.

Sự hiện diện của những hình ảnh thần bí trên đá khắc của chúng ta không loại trừ khả năng nó được sử dụng vào việc khác ngoài vấn đề tín ngưỡng địa phương. Những hình vẽ thể hiện trên bản dập có thể được sử dụng vào việc vẽ địa hình hay một công trình thống kê nào đó. Chúng ta có thể phỏng đoán rằng những thửa ruộng mà ta tưởng có thể nhận ra trên một trong hai tảng đá, đã tồn tại trên thực tế và được khắc trên đá về một mục đích vừa có tính tín ngưỡng vừa mang tính thực tiễn. Về điểm này, ta có thể nhớ lại ở các dân tộc miền thượng du Bắc Kỳ, đã từng tồn tại một thứ khế ước viết tay, trao đổi giữa những tộc người khác nhau, nhằm giải quyết việc khai thác những thửa ruộng, hoặc là làm chung, hoặc là uỷ quyền. Dù những văn bản đó phần lớn chỉ mới làm gần đây, nhưng có khả năng là nó tương ứng với một tập tục cũ trong vùng và có một mối liên quan lịch sử giữa nó với một hình khắc trên đá.

Nhưng ít ra lúc này đó mới chỉ là những giả thuyết. Chỉ có việc giải mã những hình vẽ trên những tảng đá mới đem lại cho ta những điều chắc chắn. Đến nay vẫn còn những nghi ngờ về niên đại khắc những hình đó, cũng như về tộc người “man dân” đó, dù họ đã được Hán hoá rất sâu 4.

____________________

1. Sa Pa là một nơi nghỉ mát nằm ở phía tây - nam Lào Cai. Mường Hoa hồ là sông Mường Hoa bắt nguồn từ dãy Phan Xi Păng (3 142m), là một hợp lưu của sông Hồng . Thượng lưu con sông chảy qua hai thung lũng phì nhiêu, cắt ngang bởi nhiều tháp và cách nhau bằng một khe hẹp. Thung lũng phía bắc là nơi chúng ta đang nói đến.

2. Chúng tôi không thể đưa vào đây những hình người Mông khâu trên áo, phía sau lưng hay trước ngực, mà theo linh mục Savina, Histoire des Miao, Hong Kong, 1924.

3. Ví dụ trên trống đồng ở Bảo tàng Hà Nội.

4. Theo thống kê của Sở Văn hoá - Thông tin Lào Cai thì số tảng đá có hình khắc là 159. Hơn nữa, năm 1992 còn phát hiện thêm một bãi đá khắc khác ở làng Má Tra cách Mường Hoa 8km. Trong những năm qua đã có 11 đoàn nghiên cứu trong và ngoài nước đến khảo sát, nhưng chưa có công bố khoa học nào được đưa ra.

Nguồn Xưa và nay, số 153, tháng 12/2003.