Hát ru và việc bồi dưỡng tâm hồn trẻ thơ
Ta hãy nghe những buổi trưa hè ở vùng quê Việt Nam , hoà với tiếng tre kẽo kẹt, tiếng lá lao xao, tiếng gà cục tác, tiếng ve râm ran, văng vẳng đâu đây có tiếng ru dìu dặt, nồng nàn:
“Con cò mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Ông ơi ông vớt tôi nao
Tôi có lòng nào ông sẽ xáo măng…”
Đó có thể là tiếng mẹ ru con, cũng có thể là bà ru cháu hoặc chị ru em. Và nếu là tiếng ru của người cha thì tuy có thể vụng về, thô đục, nhưng vẫn có sức lay động cõi lòng. Người ta thường lấy bất cứ bài cao dao lục bát nào để ru. Ở đây, âm điệu được lặp đi lặp lại bằng những chuỗi hư từ “à ơi…”, “ầu ơ…”. Ru còn được nâng cao bằng những làn điệu dân ca khắp các vùng đất nước. Lúc này lời ca không còn là những câu ca dao lục bát nữa mà phong phú hơn và âm điệu cũng hoàn chỉnh hơn như những ca khúc (như bài Ru con Nam Bộ là một thí dụ tiêu biểu).
Về sau, rất nhiều nhạc sĩ đã sáng tác ra những ca khúc mới mang âm điệu ru trên cơ sở chất liệu của những khúc ru dân gian khắp các vùng đất nước: Mẹ yêu con của Nguyễn Văn Tý, Từ trên đỉnh núi của Nguyễn Nhung, Lời ru trên nương của Hồ Thuận An, Ru con trong đêm pháo hoa của Hoàng Vân, Lời ru theo sóng của Trần Khánh, Khúc ru mùa xuân của Nguyễn Đình San, Ru con mùa đông của Đặng Hữu Phúc v.v…
Dù là hát ru theo hình thức ngâm ngợi (à ơi, bồng bồng…) hay theo các làn điệu dân ca, hoặc hát những ca khúc mới, đặc điểm chung là tạo nên những âm điệu êm ả, thanh bình với tiết tấu chậm rãi, dàn trải để đưa trẻ thơ nhanh chóng chìm vào một giấc ngủ nồng nàn. Người hát càng có ý thức trong việc ru trẻ, nghĩa là càng bộc lộ tình cảm trong giọng hát thì đứa trẻ càng dễ dàng đến với giấc ngủ và ngủ càng sâu. Hãy quan sát một người ru trẻ. Nếu người đó chỉ âm ư, nghêu ngao một cách bâng quơ, vừa hát vừa nhìn đi chỗ khác, để tâm vào việc khác thì hiệu quả đến với trẻ rất ít. Ngược lại, nếu đứa trẻ đang khóc, bắt đầu bằng tiếng nựng của người lớn, rồi vừa âu yếm nhìn vào chúng, vừa để hết tình cảm vào lời hát để cất lên những âm điệu ru thiết tha thì chúng sẽ nín ngay, rồi hau háu nhìn vào người hát, dần dần lim dim đôi mắt, chìm vào giấc ngủ ngon lành. Vấn đề không phải là hát hay, mà là hát có tình. Như vậy bất cứ người mẹ nào cũng có thể hát ru con chỉ cần có ý thức về việc này.
Trẻ thơ ngay từ khi lọt lòng mẹ, thậm chí từ khi còn là bào thai đã được sớm tiếp xúc với hát ru, một mặt sẽ nhanh chóng nảy nở năng khiếu âm nhạc do sớm được làm quen với những âm trầm bổng, khoan nhặt trong lời ru, mặt khác sẽ tạo ngay cho trẻ những yếu tố dịu dàng, nhân hậu của tính cách, tâm hồn.
Nói đến hát ru là nói đến lòng bao dung, nhân hậu, đến khát vọng được sống hoà bình, hạnh phúc, đến lòng mong mỏi cho trẻ thơ được yên ấm trong sự chở che của cuộc đời. Bởi vậy, những người cục cằn, thô lỗ, những kẻ nghiệt ngã, ích kỷ thật khó hát ru, đúng hơn là sẽ chẳng đạt được hiệu quả gì nếu có cố gắng cất lên lời hát. Lại xuất hiện một ý khác ở đây: Ru phải là lời hát được cất lên rất tự nhiên khi chúng ta thực sự ấp iu trẻ thơ, cầu mong cho chúng bình yên, mau lớn. Như vậy, bên cạnh việc bồi dưỡng tốt đẹp cho tâm hồn trẻ thơ phát triển, bản thân những người mẹ khi cất tiếng ru con cũng tức là tự nâng cao tâm hồn mình lên.
Thật đáng tiếc, những người mẹ trẻ ngày nay gần như không còn biết đến việc ru con. Thay cho sự vỗ về, nựng nịu, thay cho hát ru, rất nhiều người mẹ muốn con mau ngủ để được việc mình đã tìm mọi cách rung, lắc, có khi bực dọc còn quát tháo, thậm chí cả việc đánh cho con khóc để chúng mệt quá, sẽ phải ngủ. Đó là việc làm chẳng những phản khoa học mà còn phản nhân cách, tâm hồn. Lại có không ít người mẹ cũng biết rằng con cần nghe tiếng ru mới ngủ được bèn bật băng cát xét những bài hát ru có sẵn (do các ca sĩ chuyên nghiệp) hát để chúng nghe. Kể ra, nếu điều chỉnh âm thanh (volume) nhỏ nhẹ, vừa đủ cho trẻ nghe được tiếng hát thì cũng còn tốt hơn rất nhiều việc rung, lắc nói trên. Nhưng như vậy chỉ là để trẻ thuần tuý nghe âm nhạc, mà không có yếu tố giao lưu tình cảm nhân ái của người mẹ như đã nói. Nghe băng sẽ hạn chế nhiều việc phát triển tâm hồn của trẻ, bằng sao được người mẹ trực tiếp hát ru, dù cho mẹ có hát không hay bằng cát xét.
Nguồn: Khoa học - Ứng dụng (LHH Nghệ An), 9 + 10 – 2005, tr 21
