Hành trình đến Bắc Kỳ của một giáo sĩ Pháp

Cuốn sách này không những chứa đựng nhiều thông tin sinh động về tập tục và các ngành nghề bình dân trong xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII, mà quan trọng hơn là công phu rất lớn của hai người phụ trách tái bản đã dành cho việc minh hoạ các nội dung mô tả trong cuốn du ký bằng những bức ảnh chụp có tuổi đời trên dưới một trăm năm nay mà từ rất lâu hai vợ chồng đã miệt mài sưu tầm, nghiên cứu. Có thể nói bộ ảnh chụp và ảnh bưu thiếp của họ là một sưu tập khổng lồ với trên 3000 tấm các loại. Chính nhờ vậy mà cuốn du ký xuất bản lần này còn là một cuốn sách tranh quý báu. Hầu như mọi mô tả từ chứng kiến của linh mục Charles – Thomas về tập tục sinh hoạt ở Bắc Kỳ thế kỷ XVIII đều được minh hoạ bằng những tấm hình chụp vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, cho thấy mọi sự gần như không thay đổi là bao. Andreas Reinecke vốn là một tiến sĩ khảo cổ học, đã cùng vợ là một nhà báo gốc Hải Dương, Nguyễn Thị Thanh Luyến, cùng hợp sức trình bày cuốn sách rất khoa học với nhiều giá trị thông tin. Đọc sách, ta có thể biết chân xác về linh mục Charles - Thomas người ghi chép nhật ký hành trình cũng như tác giả sách tiếng Pháp (J. Richard) và người dịch tiếng Đức (H. A. O Reichard), nguồn gốc văn bản cũng như chú giải về lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX qua thư tịch và các hình chụp quý hiếm.

Cuốn sách được in trang trọng, khổ 24 x 17 cm, bìa cứng màu huyết dụ có in mờ hình một cổng đình chùa bên cây đa làng quen thuộc. Nổi trên nền huyết dụ là tên sách, tên tác giả màu trắng và hình một bưu thếp về làng làm giấy với những phụ nữ đang bóc giấy khỏi khuôn ở Hà Nội đầu thế kỷ XX. Ngoài những phần giới thiệu và phụ lục công phu của hai người phụ trách, sách gồm 16 chương, tổng cộng 263 trang. Tên các chương sách được giữ nguyên bản như lần xuất bản 1779, như sau:

Chương 1: Khái quát về Bắc Kỳ - Nhiệt độ khí hậu - Các mùa trong năm - Giông bão, nguyên nhân của các hiện tượng đó - Gió và lũ lụt - Phân chia địa lý hành chính - Đảo có ảnh hưởng đến đất liền - Sự mở rộng lãnh thổ về phía biển.

Chương 2: Mô tả cảnh quan Bắc Kỳ - Kinh đô - Cung vua - Những thành trấn quan trọng nhất - Đường sá - Dân cư miền núi - Các sản phẩm thủ công và Nông nghiệp - Nghề trồng lúa - Sự phì nhiêu của đất - Nghề làm vườn và Đánh cá biển - Hoa quả - Động vật nuôi và hoang dã.

Chương 3: Dân cư - Đặc tính của dân bản xứ và Những khác biệt của họ - Phong tục tập quán - Đặc trưng cơ thể - Trang phục.

Chương 5: Thăm hỏi xã giao - Những nhu cầu xã hội - Trang trí nội thất - Ca dao tục ngữ - Các cách thức đo lường thời gian và khoảng cách - Tết năm mới - Diễn xướng - Nhà hát - Chọi gà.

Chương 6: Lương thực thực phẩm của người Bắc Kỳ - Cách nấu nướng - Đồ uống hàng ngày và rượu cồn của cả nước - Dụng cụ dùng trong bữa cơm.

Chương 7: Những bệnh thường có ở Bắc Kỳ - Ngoại khoa và cách chữa trị bệnh.

Chương 8: Chăm sóc xác chết - Những vật dụng và thủ tục cho việc đó - Nỗi lo ngại cho người chết.

Chương 9: Nhu cầu tôn giáo ở Bắc Kỳ - Tín đồ đạo phật - Tín đồ của Đạo Lão hay là những người làm ma thuật - Tín đồ của Nho giáo - Những nhà nho.

Chương 10: Khoa học - Nghệ thuật và Nghề thủ công - Đánh cá.

Chương 11: Nội thương và ngoại thương - Tiền tệ - Giá trị của vàng và bạc - Đo lường riêng của người Bắc Kỳ - Nghề làm muối.

Chương 12: Hình thái nhà nước của Bắc Kỳ- Những cuộc chính biến - Phân chia quyền lực tối cao.

Chương 13: Lực lượng vũ trang cho các cuộc chiến dành đất và nước.

Chương 14: Thu nhập của Bắc Kỳ.

Chương 15: Luật dân sự và Hình sự - Toà án.

Chương 16: Các giáo đoàn và con chiên ở Bắc Kỳ.

Phải thừa nhận cuốn sách hàm chứa cả những nội dung thông tin mang tính tình báo giúp cho các thế lực tôn giáo, kinh tế, chính trị và quân sự phương Tây nắm vững nội tình Bắc Kỳ trước khi xâm nhập. Nhưng đối với những người nghiên cứu lịch sử, cuốn sách đã cung cấp nhiều tư liệu quý giá mà thường ít được ghi chép trong các công trình chính sử phong kiến Việt Nam . Những hình ảnh minh hoạ của lần xuất bản mới đã giúp người đọc hiểu nhanh và dễ hơn nội dung cuốn sách rất nhiều.

Tôi biết Tiến sĩ A. Reinecke từ hai mươi năm nay, khi chúng tôi cùng làm trong một Viện Nghiên cứu ở Berlin . Anh sinh ra (vào khoảng giữa những năm 50 của thế kỷ trước) và lớn lên tại một thành phố phía Bắc nước Đức. Tình yêu dành cho Việt Nam bắt đầu đến với anh trong phong trào thanh niên sinh viên Đức ủng hộ Việt Nam đánh Mỹ. Ngay từ thời còn ngồi trên ghế trường Đại học Humbolt tại Berlin, anh đã bắt đầu tham dự các lớp dạy tiếng Việt. Và khi tốt nghiệp khảo cổ ra trường (1978) anh đã chủ động đề nghị Giáo sư Viện sĩ Joachim Herman, khi đó đang làm Viện trưởng Viện Trung tâm Cổ sử và Khảo cổ học thuộc Viện Hàm lâm Khoa học CHDC Đức cho phép anh sang Việt Nam khai quật và nghiên cứu khảo cổ học. Đáng tiếc đề nghị của anh không được chấp nhận. Sau này, vào đầu những năm 1990, khi chuyển về làm ở Uỷ ban Khảo cổ học chung và So sánh tại Bonn , nguyện vọng của anh mới được thực hiện. Anh được phân công nghiên cứu khảo cổ học ở Việt Nam nói riêng và Đông Nam Á nói chung. Từ đó đến nay, hầu như năm nào tiến sĩ Reiecke cũng sang khai quật ở Việt Nam . Anh đặc biệt chú ý đến khảo cổ học Sa Huỳnh và Nam Bộ. Anh đã từng là chủ bút tạp chí Altertum(Thời Cổ đại) của Đức và xuất bản khá nhiều sách về khảo cổ học Việt Nam. Cách đây chừng 5 năm, anh làm quen với một nữ nhà báo trẻ người Việt Nam , chị Nguyễn Thị Thanh Luyến. Từ đấy cả hai cùng chung sức đóng góp vào việc nghiên cứu Việt Nam . Cuốn sách này là một ví dụ và cũng là kỷ niệm đầu tay của đôi vợ chồng trẻ. Hiện tại, anh chị ở trong khuôn viên nhỏ trên một sườn núi nhìn ra sông Ranh, cách Bonn chừng 15 phút đi ô tô. Họ vẫn còn nhiều dự định mới cho Việt Nam - “Quê hương của hai chúng tôi” - Họ vẫn thường nói như vậy.

-----

(*) của Jérôme Richard, ngay năm sau một người Đức là H.A.O. Reichard đã dịch sang tiếng Đức và xuất bản với nhan đề Sittliche und natuerliche Geschichte von Tinkin (Lịch sử tự nhiên và phong tục Bắc Kỳ)