Giáo khoa thư của doanh nhân Việt xưa
Là nhà nho yêu nước, ông đã học hỏi theo sách của các nhà tư tưởng tiến bộ của phương Đông lẫn phương Tây nhằm tìm con đường canh tân đất nước. Khi thấy cuộc cải cách Minh Trị thành công trên đất Nhật Bản; học tập người Nhật, ông cùng bạn bè tìm cách thành lập một trường học, theo kiểu trường Khánh Ưng nghĩa thục của Phúc Trạch lập ở Nhật, để làm cuộc cách mạng về văn hóa, đồng thời tuyên truyền lòng yêu nước, tinh thần chống Pháp trong dân chúng Việt Nam. Với mục đích đó, năm 1907, trường Đông Kinh nghĩa thục ra đời và căn nhà của ông ở phố Hàng Đào cũng là nơi học tập. Từ trường Đông Kinh nghĩa thục này, phong trào Đông Kinh nghĩa thục lan đi rất nhanh và lan rộng làm thực dân Pháp hết sức lo sợ, vì thế đến tháng 12-1907, Pháp giải tán Đông Kinh nghĩa thục, ông bị bắt giam nhưng vì không có chứng cớ kết tội nên Pháp buộc phải thả ông. Sau khi nổ ra vụ kháng thuế tại các tỉnh miền Trung và vụ Hà thành đầu độc, năm 1913 ông bị bắt và bị kết án đày biệt xứ ở Campuchia trong suốt 10 năm.
Là người từng soạn tài liệu cổ vũ sự buôn cho trường Đông Kinh nghĩa thục, chứng kiến những thành bại của giới doanh thương và bản thân ông đã từng kinh qua buôn bán, điều đó đã giúp ông soạn ra cuốn Thương học phương châm, (sách được in tại nhà in Thụy Ký, Hà Nội tháng 2-1928); đây là quyển sách rất đáng chú ý bởi nó không chỉ hướng dẫn cụ thể về nghề thương mại, mà còn đề cập đến vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế, đồng thời phân tích tình trạng thương mại yếu kém của nước ta lúc bây giờ. Đây được coi là cuốn giáo khoa thư đầu tiên dành cho thương giới do một người Việt biên soạn, vào những ngày đầu các nhà buôn của ta trên đường tập buôn bán và cạnh tranh với tư bản quốc tế. Sách bao gồm các phần mục: Tư bản, Tổ chức sự buôn, Tính toán, Sổ sách, Thư từ, Thương hiệu, Thương địa, Thương điếm, Bày hàng, Quảng cáo, Giao tế tiếp giản, Điều lệ nhà băng, Sự buôn bán nước ta.Nhìn vào các phần mục đó, chúng ta có thể hình dung được đây là một tài liệu có tính hệ thống dành cho những người làm nghề kinh doanh buôn bán.
Trong lời tựa cuốn sách ông nói rõ mục đích là:
“… Nước ta ngày trước học chữ Nho chỉ chí tại thi đỗ để ra làm quan, ngày nay học Tây chỉ chí tại tốt nghiệp để ra làm việc, ít người có chí làm ra thực nghiệp, hoặc có một bọn muốn học nghề buôn, mà tư bản đã ít, học thức cũng kém, chỉ được mấy năm thì thất bại, khánh tận ngay, ấy chỉ bởi không có học mà đến thế. Ôi! Sự buôn rất là phiền phức, nào là tư bản, nào tính toán, nào sổ sách, nào thư từ, nào mua hàng, nào bày hàng, nào tính hàng, nào thương hiệu, thương địa, thương điếm, nào cách tiếp dân, nào quảng cáo,việc gì cũng phải có cơ quan, nếu không biết thương học, đủ cả thương đức thương tài thì không được. Tôi không phải là người biết buôn, chỉ nhặt lấy sách quan hệ về sự buôn, lược dịch ra như sau này để độc giả chọn lấy mà xem cho biết sự thể tình hình, may ra nghề buôn nước ta phát đạt hơn trước được chăng…”
Bàn về kinh doanh, tác giả cho rằng “kinh doanh phải hiểu nghĩa”. Ông viết: “Bí quyết thành công đối với nhà kinh doanh là ở sự trung thực. Nghĩa là nguồn lợi thu về phải theo lẽ tự nhiên, đừng bao giờ vì lợi mà làm điều xằng bậy hoặc phiêu lưu mạo hiểm. Giả dụ như người tích trữ gạo, vải mà lại mong mất mùa lúa, mùa bông thì đó là cái tâm địa ích kỷ, độc ác. Lại có người kinh doanh chuyên mua lừa bán thiếu, làm hàng giả để đánh tráo hàng thật, cũng bởi lòng tham không cùng mà thôi. Xét kỹ ra, người ta giàu nghèo ở tâm đức, ở lòng ngay thẳng, khoan hậu với người, đấy cũng là phép thuật kinh doanh vậy!...”
Quan điểm đạo đức của ông là không được coi đồng tiền làm mục đích duy nhất trong kinh doanh, vì nếu tham lợi sẽ nảy sinh những mánh trá, gây thiệt hại tới người tiêu dùng và lâu dài thì đó là hành động huỷ diệt mình. Với cuốn sách này, tác giả khẳng định, nghề buôn bán cần phải có sự học hỏi bài bản, khoa học. Nhìn lại lịch sử, chúng ta chưa từng có cuốn sách nào về nghề buôn. Thời buổi mới, sự cạnh tranh trong buôn bán cũng khốc liệt hơn, nhà buôn nước ta không thể quanh quẩn với những kinh nghiệm truyền miệng, mà phải được trang bị kiến thức một cách đầy đủ và bài bản. Thương học phương châmlà cuốn sách đúc kết kinh nghiệm kinh doanh buôn bán của người Việt và những bí quyết kinh doanh của người nước ngoài mà tác giả đã tổng hợp được qua sách báo. Mặc dù chỉ là những kiến thức sơ đẳng của nghề kinh doanh vào thời điểm trước 1930, song nó thực sự là một kho kiến thức quý giá cho những người theo nghề kinh doanh buôn bán. Đó là cuốn sách gối đầu giường của thương giới Việt trong những năm 20 của thế kỷ trước.
Tài liệu tham khảo:
- Nguyễn Hiến Lê, Đông Kinh nghĩa thục. Nxb Lá Bối, 1968.
- Nguyễn Hồng Dung, Lương Văn Can – xây dựng đạo đức kinh doanh cho người Việt, Nxb Trẻ, 2007.
