Đồng bào Dao Tuyển với lễ cầu may
Cả làng tập trung đóng góp lương, thực thực phẩm và lựa chọn một điểm cúng, thường là nhà Trưởng bản. Ông Trưởng bản sẽ đứng ra làm chủ trì lễ cúng cùng với thầy cúng có uy tín nhất trong làng. Ngoại trừ những lễ cúng, bài cúng cầu may cho làng, bản, cho gia đình các thành viên mong sao người yên, vật thịnh, mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, người Dao Tuyển còn tổ chức nghi lễ cầu cúng đi săn (phăn cùm zày), lễ lấy củi (tù thàng)… rất sôi động.
1. Lễ đi săn ( Phăn cùm zày)
Lễ đi săn là một trong những nghi lễ khá quan trọng của người Dao Tuyển. Nó có thể được tổ chức kéo dài hết ngày mùng 2 tết, cùng với nhiều nghi lễ khác. Khi bắt đầu vào lễ, thầy cúng khấn mời tổ tiên ( chá thến), thần thánh để cầu mong sự che chở cho con cháu luôn khoẻ mạnh, đi săn được nhiều thú, mang về cho bản làng, cầu xin thần rừng ( canh man) cho phép vào rừng để săn bắn. Họ quan niệm Thần rừng là vị thần quan trọng, do đó họ luôn phải cúng xin thần thật trịnh trọng, chu đáo. Người dân quan niệm, Thần rừng là vị thần cai quản tất cả các cánh rừng và cây cối, muôn thú. Do đó, con người muốn vào rừng chặt cây hay săn thú đều phải xin phép, nếu không sẽ bị thần trừng phạt, không săn bắn được thú rừng mà còn gặp phải những tai ương, thậm chí bỏ mạng khi đi săn.
Gia đình chủ nhà sẽ dọn sẵn một mâm cơm đặt ở gian giữa nhà cùng các lễ vật như lợn, gà luộc, bánh chưng, cơm nếp, rượu… để thầy cúng mời thần thánh. Thầy cúng làm lễ xin ma thầy, tổ tiên, thần rừng cho phép làm lễ cúng đi săn ( cùm zày). Ông ngồi trước bàn thờ cầm lệnh bài gõ 3 tiếng xuống bàn rồi rung 3 hồi chuông, sau đó tung một nắm gạo lên bàn thờ khấn xin phép thần thánh phù hộ cho con cháu trong làng, bản năm nay khoẻ mạnh, săn bắn gặp nhiều may mắn. Khi thầy cúng ngồi cúng trước bàn thờ thì chủ nhà bảo mấy thanh niên mang bức tranh vẽ hình con hươu hoặc con nai ra đặt ở vị trí cửa nhà với khoảng cách 20-25m. Trước đó, mọi người chọn ra một người vẽ giỏi nhất để vẽ hình con thú lên tờ giấy có khổ rộng khoảng 40 x 60cm. Tờ tranh được đóng nẹp xung quanh tạo thành khung, có 2 chân để khi bước vào nghi lễ họ sẽ cắm 2 chân đó xuống đất thật vững vàng.
Sau khi thầy cúng làm các thủ tục cần thiết thì mọi người đã ngồi yên vị xung quanh mâm cơm. Thầy cúng hoặc Trưởng bản sẽ rót đều các chén cho mọi người trong mâm rồi nói: “Năm nay làng ta tổ chức lễ cúng cầu may như thường lệ, cầu mong những điều tốt lành sẽ đến với bản làng, để được yên ổn, người yên, vật thịnh, mọi người đều khoẻ mạnh, không bị ốm đau bệnh tật, mưa thuận gió hoà, mùa màng sẽ tốt hơn, xong mùa thu hoạch mọi người có thể vào rừng săn bắn… Bây giờ thầy cúng đã xin Thần rừng (Canh man) cho phép dân làng ta được vào rừng để săn bắn rồi, mọi người cùng uống rượu để đem những điều may mắn về gia đình mình…”Tất cả mọi người đều nâng chén rượu uống vui vẻ. Lúc này, ông chủ nhà đã chuẩn bị sẵn một khẩu súng kíp nhồi thuốc dựng bên cạnh cửa ra vào, khi mọi người uống rượu xong ông ta xin phép thầy cúng cho mình được đi săn, thầy cúng ngồi trước bàn thờ gõ lệnh bài 3 tiếng rồi tung một nắm gạo lên bàn thờ xin phép thần thánh, tổ tiên phù hộ cho người đi săn được may mắn, bắn trúng con thú… Khi cúng xong, thầy sẽ ra hiệu cho người cầm súng xuất hành đi săn. Trước khi đi, mọi người trong mâm sẽ rót rượu mời chủ nhà và chúc ông lên đường gặp nhiều may mắn. Chủ nhà nhận rượu uống rồi vác súng lên vai đi ra ngoài. Ông ta đi thật rón rén như tư thế rình bắn thú, đến khoảng cách khoảng 15m thì dừng lại ngồi ngắm bắn. Nếu như bắn trúng thì mọi người vỗ tay và khi quay trở lại mâm sẽ được mời uống rượu và coi như rượu thưởng vì đã bắn trúng con thú và đem được nhiều may mắn về cho gia đình và làng bản trong năm đó, nếu bắn không trúng thì bị phạt rượu và chờ đến lượt bắn lại vào lần sau. Đến lượt người khác đi bắn, họ lại làm các động tác như chủ nhà. Khi bắn xong người đó lấy gói thuốc súng của mình nhồi vào nòng súng và dựng ở nơi quy định để đến lượt người khác.
Cứ thế, lễ săn thú diễn ra lần lượt từng người có mặt trong nhà ông chủ để cầu mong những may mắn trong việc săn bắn sẽ đến với mình và gia đình, làng bản trong năm đó.
2. Lễ lấy củi ( Tù thàng)
Sau lễ đi săn là lễ lấy củi, được tiến hành tại nhà ông chủ cúng. Lễ này chỉ là lễ thức cầu mong các gia đình ngày 3 lần bếp đỏ lửa, như vậy có nghĩa lễ “ tù thàng” là để cầu mong cho gian đình luôn no đủ, giàu có, không phải chịu thiếu thốn. Do đó mà lễ “ tù thàng” trở thành một nghi lễ rất quan trọng trong quan niệm cũng như tín ngưỡng của người Dao Tuyển tại Bảo Thắng - Lào Cai. Để thực hiện nghi lễ này, ông chủ cúng sẽ chọn 6-7 thanh niên nam, nữ đều chưa có vợ, có chồn để tiến hành lễ lấy củi cùng với thầy cúng. Khi những người được chọn đã có mặt đầy đủ, họ phải chuẩn bị dao và dây buộc để vào rừng.
Trước khi vào lễ lấy củi, ông thầy cúng phải cầu xin thần rừng cho phép đoàn người lấy củi đem về đun nấu trong gia đình mình. Cũng như lễ đi săn, trong lễ lấy củi vị thần quan trọng nhất là thần rừng vì muốn vào rừng phải xin phép thần. Thầy cúng khấn xin thần rồi báo tên những người sẽ vào rừng lấy củi để thần rừng và tổ biết mà che chở, phù hộ cho an toàn khi xuất hành.
Khi thầy cúng khấn xong, ông ta tung một nắm gạo lên bàn thờ rồi ra hiệu cho những người được chọn vào rừng lấy củi đang đứng ở phía sau (đã chuẩn bị đầy đủ). Tất cả lần lượt ra ngoài, nối theo nhau tiến về phía rừng gần nhà để đi lấy củi. Khi đến nơi, mọi người chặt củi và buộc thành bó vác về nhà. Tuy nhiên, họ kiêng không chặt các cây còn đang sống ở xung quanh, vì cho rằng ngày đầu năm đi vào rừng không được phép mạo phạm đến thần rừng “ canh man”, cho dù thầy cúng đã xin phép, mà chỉ được phép lấy cây khô.
Khi mọi người mang củi về đến nhà, thầy cúng sai một người mang củi đó vào bếp để đun nước uống. Đây là củi đầu năm nên rất có ý nghĩa, họ dùng đun nước pha chè để thầy cúng tiến cống, tạ ơn thần rừng đã cho phép mọi người vào rừng lấy củi và đã phù hộ cho họ được khoẻ mạnh, an toàn lấy củi về nhà. Tất cả những người đi lấy củi về được gia chủ dọn một mâm rượu, mọi người trong làng bản sẽ vào nâng chén chúc mừng, vì họ đã lấy được củi, đem được lửa về là biểu hiện của sự no ấm cho cả làng bản trong năm đó.
3. Lễ lấy nước ( Mạng wảm)
Cũng giống như lễ lấy củi, lễ lấy nước đầu năm mới để cầu mong sự yên ấm, no đủ, may mắn trong lao động sản xuất, mà nguồn nước là rất quan trọng trong sinh hoạt hàng ngày và trong lao động sản xuất nông nghiệp của họ. Lễ lấy nước không được tổ chức trong lễ cúng ngày mùng 2 tết mà được tổ chức ở từng gia đình vào buổi sáng sớm ngày mùng 1 tết. Ông chủ nhà sẽ mang hương và giấy vàng cùng với 2 cái bát, một bát đựng nước mang từ trong nhà ra - đây là bát nước năm cũ, đến bờ suối hay mạch nước gần nhà, ông ta đặt giấy và bát nước cũ ở đấy đốt hương, rồi múc một bát nước mới ở suối lên đặt cạnh và khấn xin thần nước. Ông xin thần phù hộ cho gia đình nhà mình luôn được “Khoẻ mạnh, làm ăn, chăn nuôi gặp nhiều may mắn, luôn có nguồn nước về nhà và về đồng ruộng, để người được uống nước mát, cây cối mùa màng tốt tươi, gia đình sẽ không quên ơn thần nước, nay mời thần về nhà để cùng ăn tết với gia đình…”
Sau đó, ông lấy 2 bát nước cầm lên xem bát nào nặng hơn, nếu bát nước mới nặng hơn thì gia đình năm đó sẽ được khoẻ mạnh may mắn, mùa màng không bị hạn hán, sẽ luôn có đủ nước dùng cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Khấn xong, ông châm lửa đốt giấy vàng để tiến cúng cho thần nước “ pầu man” rồi cầm 2 bát nước về đặt ở chân bàn thờ đến hết mấy ngày tết. Đến đây kết thúc lễ lấy nước đầu năm mới.
Cho đến ngày nay, phong tục - tập quán của người Dao Tuyển ở huyện Bảo Thắng đã có nhiều nét văn hoá bị mai một, nhưng những nghi lễ cúng cầu may như đi săn, lấy củi, lấy nước vẫn được duy trì và truyền lại cho các thế hệ con cháu.
Thông qua các nghi lễ nói trên có thể thấy được khát vọng của người xưa về một cuộc sống bình an, ấm no, hạnh phúc trong quá trình thích ứng với tự nhiên.
Nguồn: Dân tộc & Thời đại, số Tết Ất Dậu, tr 2, 3
