Dinh trấn Thanh Chiêm trong sự nghiệp xây dựng và phát triển xứ Đàng Ngoài của các chúa Nguyễn

Theo các sử gia nhà Nguyễn trong Đại Nam nhất thống chí(bản in thời Tự Đức) thì Cần Húc nay là xã Văn Đông, huyện Diên Phước, tiếp giáp xã Thanh Chiêm.

Văn Đông (Cần Húc) là một xã cực nam của phủ Điện Bàn, nằm ở tả ngạn sông Sài Thị (sông Chợ Củi), nép mình bên phải hương lộ liên xã chạy từ ngã ba chợ Tổng (Thanh Chiêm) về Phú Triêm, Thanh Hà đi Hội An. Cần Húc là một xã vạn chài, có bến cá tấp nập ghe thuyền, đàn ông sống bằng nghề trồng trọt và cài lưới, đàn bà buôn cá về mùa mưa. Vì nó nằm ở phía đông của dinh trấn Thanh Chiêm nên gọi là xã Vạn Đông, về sau cải thành Văn Đông.

Cần Húc nằm ở gần sông, về mùa mưa lũ hay bị sụt lở, không được an toàn nên ít lâu sau dinh trấn Quảng Namlại được dời về Thanh Chiêm (nay là thôn Thanh Chiêm, xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam ). Trường hợp này cũng tương tự như thành Điện Hải (Đà Nẵng), lúc đầu do Nguyễn Văn Thành xây năm 1813 thời Gia Long, vì nằm ở gần biển thường bị sụt lởn nên đến thời Minh Mạng, nhà vua sai Trương Văn Minh xây thành mới lùi vào bên trong cách thành cũ khoảng vài trăm mét.

Dinh trấn Thanh Chiêm, lỵ sở mới của Quảng Nam dinh được xây dựng sau lỵ sở Cần Húc không rõ năm nào. Các thư tịch cổ của triều Nguyễn cũng không có nơi nào ghi lại rõ ràng niên đại ra đời của dinh trấn Thanh Chiêm trên đất Điện Bàn. Nhưng địa danh Thanh Chiêm, Kẻ Chiêm, Kẻ Chàm theo cách gọi của các tài liệu lịch sử Việt Nam, Chiêm Thượng theo cách gọi của người Trung Hoa, Cacciam, Dinh Giam, Ca Chão theo cách gọi của các giáo sĩ Tây phương đến truyền giáo ở Đàng Trong đã được nên lên trong các sách của nước ta và nước ngoài vào đầu thế kỷ XVII.

Dinh trấn Thanh Chiêm là nơi đào tạo các chúa ở Đàng Trong

Dinh trấn Thanh Chiêm, có thể xem là kinh đô thứ hai của chúa Nguyễn sau chánh dinh ở Thuận Hoá, tại đây quan trấn thủ Quảng Nam dinh sống và làm việc, được toàn quyền quyết định mọi vấn đề thuộc lãnh địa của mình. Đây cũng chính là nơi các thế tử thực tập làm chính sự để nối ngôi chúa mai sau. Thời kỳ đầu, từ khi Dinh trấn mới được thành lập năm 1602 cho đến năm 1648, các quan trấn thủ hầu hết là những Hoàng tử của các chúa Nguyễn, ngoại trừ Bùi Hùng Lương được cử làm Chưởng dinh trấn thủ Quảng Nam năm 1635.

Sau khi Thế tử Nguyễn Phúc Nguyên lên ngôi chúa, con cả của ông là Thế tử Chưởng Cơ Hữu phủ Chưởng phủ sự Nguyễn Phúc Kỳ được giữ chức trấn thủ Quảng Nam từ năm 1613. Ông đã sống và làm việc ở dinh trấn Thanh Chiêm cho đến lúc qua đời. Mặc dù ông quản lãnh Quảng Nam dinh chỉ có mười mấy năm (vì mất sớm), nhưng nhờ lòng nhân đức và sự tận tuỵ của mình, ông đã đem lại cho xứ sở này một nền chính trị ổn định, kinh tế ngoại thương phát triển.

Sau khi Khánh Quận công Nguyễn Phúc Kỳ qua đời đột ngột, năm 1632, chúa Sãi phong Hoàng tử thứ hai là Phó tướng Nhân Lộc Hầu Nguyễn Phúc Lan làm Thế tử và cử Hoàng tử thứ ba là Dương Nghĩa Hầu Nguyễn Phúc Anh làm Phó tướng trấn thủ Quảng Nam dinh.

Năm 1635, chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên mất, Thế tử Nguyễn Phúc Lan được lập làm chúa Thượng, Nguyễn Phúc Anh làm phản, bị tử hình. Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan phong cho Bùi Hùng Lương chức Chưởng cơ, trấn thủ Quảng Nam dinh.

Đến thời kỳ Thế tử Thái phó Dũng Lễ Hầu Nguyễn Phúc Tần làm trấn thủ (khoảng 1638 - 1648), Quảng Nam dinh phát triển mạnh mẽ về nhiều mặt, nổi bật nhất là quân sự với những chiến công lẫy lừng còn ghi trong sử sách.

Có thể nói, trong buổi đầu dựng nghiệp của nhà Nguyễn, dinh trấn Thanh Chiêm là cơ sở đào luyện các quốc vương của Đàng Trong. Các thế tử qua nhiều năm cai quản dinh Quảng Nam đã rút được những kinh nghiệm quí giá trong việc điều hành chính sự nên khi lên ngôi chúa rất vững vàng, bản lĩnh vưc đầy năng lực.

Dinh trấn Thanh Chiêm là hậu phương vững chắc của Chính dinh trong sự nghiệp bảo vệ lãnh thổ và mở đất phương Nam

Nhờ đất đai màu mỡ Quảng Nam dinh là vùng sản xuất nhiều lương thực của Đàng Trong so với dinh Quảng Bình và Chính dinh, hải sản phong phú, nhiều mỏ kim loại quý, nhất là mỏ vàng.

Về kinh tế, ngoại thương dinh Chiêm chính là cơ quan đầu não, trực tiếp giao thiệp với người nước ngoài, kiểm soát xuất nhập khẩu và ngoại thương. Các tàu buôn, thương gia, du khách hay giáo sĩ ngoại quốc vào xứ Nam đều do hai cửa Đà Nẵng, Hội An phải trình báo về dinh Chiêm và đợi lệnh của quan Trấn thủ. Từ khi dinh trấn Quảng Nam được thành lập, việc giao thương với nước ngoài phát triển mạnh mẽ. Hội An là một thương cảng tấp nập, phồn vinh, thuyền bè các nước Tây phương, Trung Hoa, Macao, Nhật Bản, Manila , Malacca… thường xuyên đến buôn bán.

Khi làm trấn thủ Quảng Nam dinh, Thế tử Nguyễn Phúc Nguyên đã tổ chức Hội chợ quốc tế hàng năm ở cảng thị Hội An, nhờ thế đã thu được lợi nhuận lớn từ thuế hàng hoá và thuế hải khẩu. Ông còn cho người Nhật, người Hoa lập phố người Nhật và phố Khách tại đây để buôn bán và cấp đất cho người Bồ Đào Nha mở thương điếm tại cảng Đà Nẵng.

Với một chính sách thông thoáng, mở cửa giao thương với nước ngoài các quan trấn thủ Quảng Nam dinh và các chúa Nguyễn đã tạo điều kiện cho Quảng Nam phát triển thành vùng đất giàu có vào bậc nhất của xứ Đàng Trong, đóng góp rất lớn vào ngân sách của Chính dinh và nâng cao đời sống của nhân dân.

Về quân sự, Dinh trấn Thanh Chiêm là một căn cứ thuỷ lục quân hùng mạnh nhất của xứ Đàng Trong, có các binh chủng: Bộ binh, Tượng binh, Kỵ binh và Thuỷ binh.

Bộ binh của chúa Nguyễn được trang bị vũ khí mua của nước Nhật Bản, Bồ Đào Nha như mã tấu, trường đao, áo giáp, bảo kiếm, đại bác và thuốc súng.

Luật tuyển quân của chúa Nguyễn rất nghiêm ngặt, người lính phải thường xuyên luyện tập theo một kỷ luật sắt.

Tượng đội dưới quyền quản lý của quan trấn thủ gồm hàng trăm voi chiến, đó là loại binh chủng vô cùng lợi hại. Thời bấy giờ, rừng núi Đàng Trong có rất nhiều voi, nhất là Quảng Nam . Tượng đội của dinh trấn Thanh Chiêm gồm 3 cơ: Hữu cơ, Tả cơ, Trung cơ là binh chủng nổi tiếng của xứ Đàng Trong.

Đàng Trong cũng thành lập nhiều đơn vị Kỵ binh vì có rất nhiều ngựa. Khi tác chiến, không chỉ Tượng đội đã làm cho đối phương khiếp sợ mà các đoàn Kỵ binh với những ngọn lao vun vút phóng ra còn khiến họ hãi hùng hơn nữa.

Dưới thời chúa Nguyễn, Thanh Chiêm là một căn cứ thuỷ quân hùng mạnh nhất trong số ba căn cứ thuỷ quân ở Đàng Trong là Chính dinh, Quảng Nam dinh và Trấn Biên dinh.

Nhờ có quân lực hùng mạnh, dinh trấn Thanh Chiêm đã giữ một vị trí vô cùng quan trọng: vừa là hậu phương vững chắc của Chính dinh để đối đầu với quân Trịnh và các lực lượng ngoại bang bảo vệ lãnh thổ, vừa là bàn đạp để vươn tới phương Nam .

Quảng Nam dinh đã yểm trợ đắc lực cho kinh đô và tiếp cứu cho Quảng Bình để chận đứng các cuộc tiếng công của quân Trịnh. Trong những lần chúa Trịnh đem quân xâm lấn Đàng Trong, quân đội của Quảng Nam dinh đều tham gia để chống trả. Nỏi bật nhất là trận đánh năm Mậu Tý 1648 do Thế tử Nguyễn Phúc Tần lúc ấy đang làm trấn thủ Quảng Nam dinh chỉ huy. Nhờ sự phối hợp tác chiến của các binh chủng, đặc biệt là Tượng đội, Đàng Trong đã đánh thắng quân Trịnh, bắt sống các tướng và 3 vạn tàn quân. Số tàn binh bắt được bị giải vào Nam, chia ra từng nhóm 50 người làm một ấp, cấp lương thực, trâu bò để họ khai khẩn ruộng hoang tính kế lâu dài. Từ đó, từ Điện Bàn, Thăng Bình đến Phú Yên làng mạc liền nhau, dân cư không còn thưa thớt như trước.

Với đạo thủy quân đóng trên sông Chợ Củi của Dinh Chiêm, năm 1644 Thế tử Dũng Lễ Hầu Nguyễn Phúc Tần đã anh dũng đánh tan quân Hà Lan, một đội quân vô địch trên mặt biển Đông. Thuyền trưởng Hà Lan Peter Back buộc phải cho nổ kho thuốc súng trên tàu, tàu cháy, hàng trăm thủy thủ phải bỏ mạng (1). Nguyễn Phúc Tần là người đầu tiên đã ghi vào lịch sử chiến công oanh liệt đánh thắng quân Tây.

Dưới các thời chúa Nguyễn, lãnh thổ của nước ta không ngừng được mở rộng về phương Nam, trong các đợt mang gươm đi mở cõi, dinh trấn Thanh Chiêm giữ một vai trò vô cùng quan trọng, từ nhân lực đến vật lực phần lớn đều dô dinh Chiêm cung ứng.

Cuộc Nam tiến khởi đầu từ thời chúa tiên Nguyễn Hoàng. Năm 1611, Chiêm Thành xâm lấn biên giới, chúa sai chủ sự Văn Phong đem quân đi đánh, lấy được đất mới, lập ra phủ Phú Yên (2).

Đến đời chúa Nguyễn Phúc Tần, năm Quý Tỵ (1653), vua nước Chiêm Thành là Bà Tấm xâm lấn Phú Yên, chúa sai cai cơ Hùng Lộc làm Thống binh, Xá sai Minh Vũ làm Tham mưu đem 3.000 quân đi đánh. Quân ta vượt đèo Hổ Dương núi Thạch Bi đánh thẳng vào thành. Bà Tấm trốn chạy, ta lấy đất đến sông Phan Rang, lập dinh Thái Khang (nay là Khánh Hoà) giao cho Hùng Lộc trấn giữ. Chiêm Thành phải giữ lệ triều cống như trước (3).

Năm 1658, vua nước Chân Lạp là Nặc Ông Chân xâm lấn biên thuỳ, chúa Hiền sai Phó tướng Trấn Biên là Tôn Thất Yến, Cai đội là Xuân Thắng, Tham mưu là Minh Lộc đem 3.000 quân đến thành Hưng Phúc (bấy giờ gọi là Mỗi Xuy, nay thuộc tỉnh Biên Hoà) bắt Nặc Ông Chân đưa về. Sau chúa tha tội cho Nặc Ông về nước làm vua, hàng năm phải nộp cống”.

Tháng 8 - 1692, vua nước Chiêm Thành là Bà Tranh làm phản, cướp giết cư dân ở phủ Diên Ninh, chúa Nguyễn Phúc Chu sai Cai cơ Nguyễn Hữu Kính làm Thống binh, văn chức Nguyễn Đình Quang làm Tham mưu xuất lãnh quân Chính dinh, cùng quân Quảng Nam và Bình Khang đi đánh. Năm 1693, Nguyễn Hữu Kính đánh bại Chiêm Thành, Bà Tranh bỏ chạy rồi bị bắt, chúa sai đổi nước ấy làm trấn Thuận Thành, sau đó đổi trấn Thuận Thành làm phủ Bình Thuận, toàn bộ phần đất còn lại của Chiêm Thành đã thuộc về chúa Nguyễn (5).

Tháng 10 - 1714, Nặc Thâm nước Chân Lạp cùng bầy tôi là Cao La Hâm dấy binh vây Nặc Yêm, Nặc yêm phải cầu viện với hai dinh Phiên Trấn, Trấn Biên, chúa Nguyễn Phúc Chu giao cho Đô đốc Phiên Trấn là Trần Thượng Xuyên và phó tướng Trấn Biên là Nguyễn Cửu Phú định đoạt. Chúa sai Cai cơ Tả bộ binh Bình Khang là Nguyễn Cửu Triêm lãnh 26 thuyền quân thuỷ bộ của dinh Bình Khang để ứng tiếp, lấy 4 thuyền cơ Tả thuỷ dinh Quảng Nam để tiếp giữ dinh Bình Khang (6).

Năm 1757, Nặc Nguyên nước Chân Lạp chết, Nặc Nhuận phải hiến cho chúa Nguyễn Phúc Khoát hai phủ Trà Vinh, Ba Thắc để được công nhận lên ngôi. Nặc Nhuận bị con rể là Nặc Hinh giết để cướp ngôi, sau đó Nặc Hinh bị giết, chúa sắc phong cho Nặc Tôn, con của Nặc Nhuận làm vua nước Chân Lạp, Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long cho chúa. Nặc Tôn lại cắt 5 phủ Hương Úc, Cần Vọt, Chân Sum, Sài Mạt, Linh Quỳnh để tạ ơn Mạc Thiên Tứ, Thiên Tứ hiến cho triều đình, chúa cho lệ 5 phủ ấy vào quản hạt Hà Tiên (7), phần đất cuối cùng của Thuỷ Chân Lạp thuộc về xứ Đàng Trong. Các chúa Nguyễn đã hoàn tất kế hoạch mở rộng bờ cõi.

Để xây dựng kinh tế, xã hội, văn hoá ở những vùng đất mới này, các chúa Nguyễn đã vận dụng những kinh nghiệm tích luỹ được từ Quảng Nam . Chúa cho phép “bọn người Thuận Quảng có vật lực” (những đại địa chủ ở Thuận Quảng” được tự do chiêu mộ dân đi khai khẩn. Họ được hưởng những ưu đãi đặc biệt như: hầu hết ruộng đất khai phá được đều trở thành ruộng tư của họ, được mua nhân công, lập ra thôn ấp thì được giữ chức sắc cao nhất của thôn ấp đó, được ưu đãi về thuế.

Quảng Nam dinh không chỉ đã cung ứng cho các chúa Nguyễn những đội quân tinh nhuệ để mở đất phương Nam còn cung ứng cho miền Nam những địa chủ giàu kinh nghiệm và những lãnh đạo công cuộc khẩn hoang tài ba như Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại để xây dựng thành công vùng đất giàu có vào bậc nhất của Tổ quốc.

Tháng 1 - 2008, Dinh trấn Thanh Chiêm đã được UBND tỉnh Quảng Nam công nhận Di tích lịch sử. Thanh Chiêm không chỉ là di tích của Quảng Nam mà còn là di sản chung của Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định khi còn là một dải đất liền trong Quảng Nam Dinh từ Hải Vân đế chân núi Thạch Bi. Mong rằng một ngày gần đây dinh trấn Thanh Chiêm sớm được khôi phục để giới thiệu với bạn bè quốc tế một địa chỉ đã từng là thủ phủ của một vùng đất giàu có vang bóng một thời.

Chú thích

1. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 55, 56.

2. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 36.

3. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 62.

4. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 72.

5. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 106, 107.

6. Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 131.

7 Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, tr 166.