Đảo Lý Sơn - Quảng Ngãi

Đảo Lý Sơn (được thành lập huyện từ năm 1993) có vị trí chiến lược quan trọng trong chuỗi đảo ven bờ biển Đông của nước ta, đồng thời có những liên hệ lịch sử rất đáng được quan tâm đối với các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Do những điều kiện đặc biệt về tự nhiên, xã hội và lịch sử, trên đảo Lý Sơn còn lưu giữ được nhiều di tích lịch sử cùng nhiều thắng cảnh có giá trị, bên cạnh di sản văn hoá tinh thần rất phong phú, đa dạng.

Truyền thuyết dân tộc Kor kể rằng, đảo Lý Sơn là một phần của vùng núi Trà Bồng trôi dạt về phía biển Đông sau trận giao tranh dữ dội của Thần Nước và người anh hùng Doang Đác Tố, chủ làng Tali Talok.

Thật ra, theo các nhà địa chất, hòn đảo xinh đẹp này được hình thành cách đây vài triệu năm do vận động phun trào nham thạch của các núi lửa phủ lên nền những nếp gấp tạo sơn đã bắt đầu nâng những lớp đá trầm tính nhô khỏi mặt nước biển. Chính các lớp trầm tính nền đảo và san hô phát triển trên bề mặt là co sở cho việc hình thành nhiều hang động cổng đá do tác động xâm thực của nước biển trong thời kỳ biển tiến, mà ngày nay chúng ta nhìn thấy được ở khu vực hòn Thới Lới, nơi vận động tạo sơn theo kiểu xếp nếp đã đẩy các lớp trầm tính đáy biển nhô cao hơn cả trong hệ thống đảo Lý Sơn. Còn vết tích núi lửa là, những khối nham thạch nhiều hình dạng chưa kịp phân huỷ, cũng như lớp đất đỏ bazan màu mỡ phủ hầu hết khắp đảo, tạo điều kiện cho sự đa dạng và tươi tốt của hệ thực vật che phủ.

Có thể nói rằng, toàn cảnh đảo Lý Sơn là một thắng cảnh thiên nhiên độc đáo, với năm ngọn núi nhô cao giữa một vùng trời biển bao la mà những ngày đẹp trời từ ngọn núi Nam Châm (Nam Trân - ngọn núi cao nhất nằm ở ven biển, thuộc khu vực Dung Quất) ta có thể nhìn thấy khá rõ. Trên đỉnh ngọn núi làm những thảm rừng, gần dưới chân là nhà cửa, đường sá và những cánh đồng hành tỏi xanh tươi bốn mùa.

Chùa Hang, hang Câu, cổng tò vò đá, những bãi đá sót,… hợp cùng những đền chùa, miếu mạo thành một hệ thống các di tích có giá trị. Hai trong số đó là chùa Hang và đình làng Lý Hải đã đượ Bộ VHTT công nhận di tích LS-VH quốc gia.

Quảng Ngãi tỉnh chí(Nguyễn Bá Trác - Nguyễn Đình Chi) ghi chép về Lý Sơn như sau:

“Ở ngoài bể tỉnh Quảng Ngãi lại có một hòn cù lao gọi là Lý Sơn (Poulo Canton).

Cù lao Lý Sơn thì gồm có 2 làng: An Hải phường và An Vĩnh phường.

Hai làng ấy cũng có dân ở đông đúc, cù lao ấy cách đất liền chừng nửa ngày thuyền trong lúc thuận buồm xuôi gió.

Trên cù lao ấy nhà nước có lập một cây đèn chiếu “phare” để dẫn đường cho tàu thuỷ qua lại” (1).

Chùa Hang là hang động lớn nhất trong hệ thống hang động ở đảo Lý Sơn. Hang đá này được tạo thành từ một vách đá dựng đứng, cao gần 20 mét ở ngọn núi Thới Lới, do bị nước biển xâm thực trong thời kỳ biển tiến. Hang có bề ngang 30m ăn sâu trên 25m vào núi theo kiểu hàm ếch ngoài cửa cao 15m, thấp dần vào phía trong. Ở đó có những kỷ đá, giường đá rất đẹp. Trước cửa hang là những cây bàng phễu cổ thụ, cành lá xum xuê. Chùa Hang là nơi thờ Phật (nên còn có tên chữ là Thiên Khổng Thạch Tự) kết hợp thờ 7 vị tiền hiền làng Lý Hải (An Hải phường)… Chùa Hang được mô tả trong Đại Nam nhất thống chínhư sau:

“Cù Lao Ré (Lý): Ở giữa biển, cách huyện Bình Sơn; xung quanh nổi cao, ở giữa trũng xuống ước mấy chục mẫu, nhân dân 2 phường An Hải và An Vĩnh ở tại đấy. Phía đông đảo có động, trên có chùa mấy gian, có gường đá, kỷ đá, hai bên hữu động có giếng, nước trong ngọt, xung quanh cây cối tốt tươi, khi có giặc biển thì dân phường ẩn núp ở đây…” (2).

Nét kiến trúc độc đáo của Dinh Thiên Y Ana thôn Đông, Lý Hải.

Ngoài chùa Hang, đình làng Lý Hải, Lý Sơn còn có hang Câu, miếu bà Chúa Ngọc, Âm linh tự, dinh bà Roi, giếng vua; những hiện vật bằng đá, gốm sứ Trung Hoa, Champa, Sa Huỳnh Đại Việt… Đặc biệt, trong lòng đất Lý Sơn còn ẩn chứa nhiều di chỉ văn hoá Sa Huỳnh và văn hoá Champa mà các hiện vật gồm xương động vật, đồ gốm, hài cốt người cổ có niên đại cách chúng ta khoảng 2 - 3 nghìn năm, được tìm thấy ở cuộc khai quật khảo cổ học do Viện khảo cổ và Sở VHTT Quảng Ngãi tiến hành trong tháng 5-6/1997 vừa qua, Xóm Ốc (xã Lý Vĩnh), là một bằng chứng sinh động.

Về mặt văn hoá tinh thần, có thể nói rằng Lý Sơn là một bảo tàng sống động với sự phong phú rất đáng ngạc nhiên của kho tàng truyền thuyết, chuyện kể, dân ca, lễ hội đua thuyền tứ linh, lễ tế lính Trường Sa, các lễ tín ngưỡng dân gian theo mùa, tục thờ cá Ông…

Lý Sơn nằm trong hệ thống các đảo tiền tiêu về phía biển, có vị trí quan trọng trong việc đảm bảo an ninh quốc phòng, xây dựng kinh tế, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Do đó, nhiệm vụ bảo vệ các di tích LS-VH phải gắn với các yêu cầu về quốc phòng, trong đó đặc biệt lưu ý các tư liệu gắn với di tích, có những mối liên quan đên việc nghiên cứu chủ quyền của tổ quốc đối với không chỉ đảo Lý Sơn mà cả các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Lý Sơn là một hòn đảo có tiềm năng văn hoá vô cùng phong phú, trong đó các di tích LS-VH chiếm một vai trò quan trọng. Công tác bảo vệ và phát huy các giá trị các di tích này đòi hỏi nỗ lực và nhiệt tình rất lớn của chính quyền sở tại, ngành VHTT cũng như các tầng lớp nhân dân Lý Sơn. “Hòn đảo văn hoá” Lý Sơn, chắc chắn sẽ là một nơi thu hút sự quan tâm tìm hiểu không chỉ đối với các nhà nghiên cứu mà còn là một điểm thu hút đáng kể khách du lịch trong một tương lai không xa.

_________________________

(1) Nguyễn Bá Trác - Nguyễn Đình Chi - Quảng Ngãi tỉnh chí. Nam phong tạp chí1933.

(2) Quốc sử quán triều Nguyễn - Đại Nam nhất thống chí. Quyển VIII. Tỉnh Quảng Ngãi, NXB Thuận Hoá - Huế, trang 922 - 423.

(3) Nguyễn Thông, Việt Sử thông giám khảo lược. Dân theo như trên. Phần phụ lục, trang 422 - 423.

(4) Lê Quý Đôn. Toàn tập, Tập 1, Phủ biên tạp lục, NXB KHXH Hà Nội, trang 119 - 120.

(5) Đỗ Bá. Toàn tập thiên nam tứ chí lộ đồ thư. Hồng Đức Bản đồ. Viện khảo cổ. SG. 1962 trang 95.

(6) Ban tư tưởng văn hoá TW. Sổ tay “ Biển đảo Việt Nam ”. NXB Lao động 1996, trang 26.