Đại dịch cúm A (H1N1) -những bài học đầu tiên

Phân bố địa lý và động thái lây truyền đại dịch cúm A(H1N1)

Hiện tại (ngày 9/7/2009) tình hình dịch cúm A (H1N1) đã diễn ra rất phức tạp về góc độ nghiên cứu khoa học, tại thời điểm ngày 11/6/2009, toàn thế giới ghi nhận 28.119 trường hợp mắc cúm A (H1N1) được xác nhận của phòng thí nghiệm, trong đó có 144 ca tử vong Canada (4), Chile (2), Costa Rica (1), các Cộng hoà Dominica (1), Mexico (108), Colombia (1) và Mỹ (27) đã được báo cáo cho WHO. Mặc dù 74 nước trong cả 5 khu vực của WHO đã  bị ảnh hưởng của đại dịch nhưng khoảng 90% các trường hợp báo cáo tại châu Mỹ. Ngoài châu Mỹ, phần lớn các trường hợp đã được báo cáo từ Chile (6,1% tổng số các trường hợp), Úc (4,4%), Vương quốc Anh (2,4%), Nhật Bản (1,8%), Tây Ban Nha (1,2%), và Pa-na-ma (0,8%). Không có trường hợp nào được thông báo từ bất kỳ 1 trong 46 quốc gia thuộc khu vực WHO ở châu Phi.  Nam Phi gần đây đã xác nhận trường hợp đầu tiên và  Etiopia đã xác nhận 2 trường hợp đầu tiên, Việt Nam cũng báo cáo ngoài các trường hợp đột nhập đã xuất hiện các trường hợp mắc bệnh tại chỗ. 

Giao lưu du lịch quốc tế đã tạo thuận lợi cho sự lan truyền virut cúm A (H1N1), ban đầu từ ổ dịch tại Mexico và Mỹ sang nhiều nước trên toàn thế giới với một cường độ cao. Khi đột nhập vào một vùng địa lý, với khả năng lây lan dễ dàng từ người sang người, virut cúm A (H1N1) đã lây lan rộng trong cộng đồng ở mỗi quốc gia. Đi du lịch quốc tế gần đây vẫn là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với bệnh. Tính đến ngày 3/6/2009, khoảng 50% (n bằng 133) trong số 415 trường hợp báo cáo tại các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu có liên quan với du lịch đến Mexico hoặc Mỹ (n bằng 90) trong tuần trước khi các triệu chứng khởi phát.

Từ ngày 1/6/2009, các Cơ quan Bảo vệ sức khỏe Vương quốc Anh đã quan sát chặt chẽ sự gia tăng tỷ lệ mắc trong dân cư bản địa ở các địa phương tại Vương quốc Anh. Tình hình này cũng đang được quan sát ở các quốc gia khác với sự phát triển dịch nhanh chóng trong người dân bản địa. Tại Canada , 1.630 trường hợp được báo cáo từ ngày 4/6/2009, trong đó chỉ có 182 (10,7%) là có tiền sử đi du lịch trong 7 ngày trước khi triệu chứng khởi bệnh.

Hiện nay, ngoại trừ Mexico dịch đã có dấu hiệu chững lại thì hầu hết các quốc gia đều báo cáo xu hướng gia tăng số trường hợp mắc mới. 

Tình hình diễn biến dịch ở các quốc gia được mô tả khác biệt nhau theo đối tượng mắc bệnh, cường độ lây truyền của virut cúm A (H1N1) mới ở dưới cấp quốc gia, với các báo cáo về không trường hợp, các trường hợp đột nhập, các vụ dịch lẻ tẻ ở địa phương với cường độ lan truyền hạn chế, đặc biệt xảy ra tại trường học (như ở Australia, Chile, 14 quốc gia trong khu vực WHO ở châu Âu, Nhật Bản, Philippines và Mỹ. Một số nước dịch đã phổ biến lây lan rộng rãi và duy trì sự lưu hành trong cộng đồng (Canada, Chile, Mexico và Mỹ). Australiacó báo cáo tình hình dịch duy trì sự lan truyền rộng rãi trong cộng đồng ở tiểu bang Victoria . Khoảng 40% (666/1521) trường hợp ở châu Âu mắc bệnh được chẩn đoán xác định của các phòng thí nghiệm là do bị lây nhiễm virut từ những bệnh nhân tại chỗ mà không liên quan tới du lịch ra nước ngoài. 

Ước tính tỷ lệ tấn công của dịch cúm A (H1N1)

Ban đầu, các nhà dịch tễ học ước tính tỷ lệ tấn công (AR) của dịch cúm A (H1N1) là 1,4-1,6 (có nghĩa là từ 10 người nhiễm virut cúm A (H1N1) ban đầu thì sẽ lây lan và tạo ra số mắc mới từ 14-16 người tiếp theo). Nhưng qua một phân tích di truyền học người ta đã cung cấp một uớc tính AR trung bình  là 1,2. Như vậy, tính lây truyền của virut cúm A (H1N1) mới là cao hơn đáng kể so với virut cúm mùa, nhưng lại  thấp hơn so với virut cúm A (H1N1) trước đây trong đại dịch năm 1918 (có  ước tính AR là  2-3). Một nghiên cứu ở Nhật Bản ước tính các AR lại cho kết quả cao tới mức 2,3 và giao động theo thời gian với tỷ lệ là 1,3-4,0. AR ở Nhật Bản cao hơn nhiều so với ước tính chung của thế giới, các tác giả Nhật Bản cho rằng tình trạng tiếp xúc giữa các thanh thiếu niên ở đây cao so với các nhóm dân cư thông thường. Các mô hình ước tính cần nâng cao hơn cho nhóm đối tượng là học sinh, sinh viên với các hình thái  bùng nổ dịch tại các  trường học sẽ khác hơn nhiều so với cộng đồng nói chung.

Phân bố các trường hợp mắc bệnh theo tuổi và giới tính

Đến nay, phần lớn các trường hợp mắc bệnh ở tất cả các nước rơi vào nhóm người trẻ tuổi, thanh thiếu niên và người lớn. Tỷ lệ mắc giữa nam và nữ là tương tự nhau trong tất cả các quốc gia bị ảnh hưởng.

Các trường hợp mắc bệnh lúc đầu phần lớn là sinh viên có liên quan đến việc đi du lịch tới Mexico và Mỹ trong những ngày nghỉ mùa xuân.

- WHO phân tích các dữ liệu từ Chile, các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu và Hiệp hội tự do thương mại châu Âu, Nhật Bản, Pa-na-ma và Mexico cho thấy: 25% các trường hợp ở độ tuổi 0-9 tuổi, 36% ở độ tuổi 10-19 tuổi, 17% ở độ tuổi 20-29 tuổi, 9% ở độ tuổi từ 30-39 tuổi, 7% ở độ tuổi 40-49 tuổi và 5% ở độ tuổi lớn hơn 50 tuổi.

- Tại Canada, phân tích 1.695 mắc bệnh đã báo cáo cho WHO cho thấy: Trung bình là 17 tuổi, dao động từ 1-80 tuổi, 5,9 % ở độ tuổi từ 0-4 tuổi, 10,6% tuổi từ 5-9 tuổi, 57,8 % tuổi từ 10-29 tuổi và 0,7% lớn hơn hơn 65.

- Số mắc ở Chile có số tuổi trung bình là 13 tuổi (dao động từ 1-65 tuổi). Tại Nhật Bản khoảng 80% các trường hợp có độ tuổi từ 10-19 tuổi. Tại Philippines, hầu hết trong trường hợp xảy ra giữa những người ở độ tuổi 5-24 tuổi (dao động từ 1-64 tuổi) và ở Vương quốc Anh, số mắc có số tuổi trung bình là 12 tuổi (dao động từ 0-73 tuổi). 

- Phân  tích  nhóm  tuổi  bệnh  nhân tại các quốc gia thuộc khu vực châu Âu có số tuổi trung bình là 24 tuổi (dao động từ 0-60 tuổi). Khu vực Tây Thái Bình Dương với 215 trường hợp có số tuổi trung bình là 23 tuổi (dao động từ 18-30). 

Ở giai đoạn này của các đại dịch, nó vẫn còn chưa rõ ràng về tính cảm nhiễm của con người đối với virut cúm A (H1N1) khác nhau theo nhóm tuổi. Số liệu mắc bấy lâu cho thấy chủ yếu rơi vào nhóm trẻ tuổi có thể do nhóm tuổi này giao lưu nhiều hơn, cũng có thể do sai số trong giám sát phát hiện, sai số do nhóm tuổi này tiếp cận với dịch vụ y tế nhiều hơn... Có thể sự phân bố số mắc theo nhóm tuổi sẽ thay đổi khi dịch đã lây lan rộng trong cộng đồng, số trẻ nhỏ và người lớn tuổi rồi sẽ có tỷ lệ mắc bệnh cao dần lên và sẽ cao hơn tỷ lệ mắc ở nhóm thanh thiếu niên (giống như cúm mùa).

Tỷ lệ mắc và tử vong trên toàn cầu

Trên toàn cầu, hầu hết các trường hợp bệnh nhẹ, mặc dù một số bệnh nhân trầm trọng đã được báo cáo trong các nhóm nguy cơ cao như người có suy giảm miễn dịch nhưng trước đó vẫn có tình trạng sức khỏe bình thường. Hầu hết người bệnh nhập viện đều ở nhóm trẻ tuổi, người lớn nhưng biểu hiện bệnh cũng không nặng. Tại thành phố Kobe, Nhật Bản, trong số  49 bệnh nhân được chẩn đoán xác định của phòng thí nghiệm báo cáo cho WHO ngày 25/5/2009, thì hầu hết các bệnh nhân phục hồi nhanh chóng. Thời gian điều trị hết sốt kể từ sau khi bệnh khởi phát là 1 - 8 ngày (trung bình là 3 ngày).

Tỷ lệ tử vong rất khác nhau ở các nước nhưng nhìn chung không vượt quá 3% và tính chung tỷ lệ chết/mắc trên toàn thế giới hiện nay là khoảng 0,5%.