Đặc điểm một số giống ngô và phương pháp chọn lọc
Đặc tính sinh học của ngô là thụ phấn chéo (thụ phấn khác cây), do vậy giống dễ bị lai tạp, thoái hoá nhanh hơn các loại cây tự thụ phấn khác (lúa, đậu nành...). Giống ngô hiện đang phổ biến gieo trồng trong tỉnh là Tainan11 (Đài Nam 11), đã biểu hiện nhiều hiện tượng thoái hoá như cây cao, đóng bắp cao, nhiễm sâu bệnh... Gần đây giống ngô TSB1 có nhiều đặc điểm tốt đang được ưa chuộng và gieo trồng rộng rãi.
Để góp phần nâng cao năng suất ngô trong tỉnh, chúng tôi giới thiệu đặc điểm một số giống ngô và các phương pháp chọng giống (phục tráng).
I- ĐẶC ĐIỂM MỘT SỐ GIỐNG NGÔ:
1) Giống Tainan 11: là giống ngô lai kép có công thức sau:
(2027- 3-5XLY 22-4) x (P/49/DMR x AM/III), được lai tạo từ 4 dòng thuần xuất sứ từ Phi-líp-pin, Hoa Kỳ và Đài Loan, nhập nội và gieo trồng tại Đức Trọng từ năm 1973. Qua nhiều năm sản xuất, đến nay Tainan11 được xem như là một giống ngô thụ phấn tự do.
ĐẶC ĐIỂM:
- Thời gian sinh trưởng: 103-108 ngày;
- Chiều cao cây: 100-230 cm (từ gốc tới nhánh trổ bông cờ);
- Chiều cao đóng trái/ cao cây: 45-55%;
- Chống sâu bệnh: chống bệnh bạch tạng tốt, hơi nhiễm bệnh cháy lá lớn, bệnh rỉ;
- Tỷ lệ hạt/ trái: 72-75%;
- Màu sắc và dạng hạt: vàng răng ngựa và nửa răng ngựa;
- Năng suất hạt khô: trung bình 30-40 tạ/ ha; thâm canh 45-60 tạ/ ha.
2) Giống TSB1 (viết tắt của chữ Thái - Sông Bôi 1), là giống Thái hỗn hợp (Thai-composite 1), được tạo từ Thái Lan năm 1969 bằng cách lai hỗn hợp 36 giống xuất sứ từ Mê-hi-cô, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Nam và Trung Mỹ, sau đó được cải tiến bằng phương pháp thụ phấn trong 3 chu kỳ và lai với một số dòng chống bệnh bạch tạng được gọi là Suwan 1.
- Giống Suwan 1 nhập vào Việt Nam năm 1980, được trung tâm giống ngô Sông Bôi (nay là Viện nghiên cứu ngô thuộc Bộ nông nghiệp và công nghiệp thực phẩm) chọn lọc theo phương pháp ngô trên hàng cải tiến, đồng thời có lai thêm một số giống địa phương và đặt tên là TSB1.
Từ năm 1983 đến nay, giống TSB1 tham gia vào các thí nghiệm so sánh, khu vực hoá tại một số nơi trong tỉnh Lâm Đồng. Riêng tại nông trường quốc doanh Đức Trọng, giống này thích hợp với điều kiện khí hậu Đức Trọng và thể hiện nhiều đặc điểm tốt.
- Thời gian sinh trưởng: 108-112 ngày;
- Chiều cao cây: 190-120 cm;
- Tỉ lệ đóng trái/ cao cây: 45-55%;
- Chống chịu bệnh: kháng bệnh bạch tạng, cháy lá lớn, rỉ tốt;
- Tỉ lệ hạt/ trái: 70-75%;
- Màu sắc và dạng hạt: vàng hơi đỏ, đá và nửa đá;
- Năng suất hạt khô: Trung bình 35-45 tạ/ ha.
Qua kết quả so sánh 5 năm (1983-1987), năng suất trung bình của giốngTSB1 cao hơn Tainan 11 10-15%.
II. CÁC PHƯƠNG PHÁP CHỌN LỌC
Công tác chọn lọc giống ngô rất cần thiết, nhằm giữ được các đặc điểm tốt của giống, từng bước nâng cao năng suất ngô. Các phương pháp chọn lọc có thể áp dụng trong điều kiện sản xuất hiện nay trong tỉnh ta như sau:
1) Chọn lọc quần thể (chọn đám): đây là phương pháp chọn lọc đơn giản nhất, áp dụng trên ruộng khoán của nông dân, sản xuất trong gia đình.
Phương pháp tiến hành: Ngô giống nên chọn trên ruộng có độ phì từ trung bình đến khá, ngô sinh trưởng tương đối đồng đều. Trước khi thu hoạch 3-5 ngày, tiến hành chọn bắp ngay trên ruộng. Chọn cây cao trung bình, đóng bắp thấp, thân cây to, khỏe, ít sâu bệnh. Chọn những trái từ trung bình đến to nhưng mang những đặc điểm trên, trái không ló cùi, tương đối chín sớm. Thu hoạch riêng để làm giống. Dứt khoát không chọn những cây cao mang trái to ở những chỗ bị mất khoảng.
Phương pháp này rất đơn giản, ít tốn công. Chọn lọc theo phương pháp này, sau nhiều vụ đám bắp sẽ đều hơn, năng suất hơn hẳn so với không chọn.
Trong sản xuất hiện nay, nông dân không chọn trái trên ruộng mà chọn trái sau khi thu hoạch toàn bộ tại kho hay tại nhà, chọn những trái to làm giống. Chính những trái to này thường ở trên các cây cao, chỗ mất khoảng trên ruộng sản xuất.
Chọn giống từ những trái này, hạt giống sẽ mọc mạnh nhưng trong hạt đã mang đặc tính di truyền cao cây, đóng bắp cao. Qua nhiều vụ chọn như vậy, đám ngô ngày càng cao so với giống nguyên thủy. Những cây cao thường thân nhỏ, bắp bé. Đối với giống Tainan 11, hiện nay nhiều nơi cây đã cao 2,5-3m so với nguyên thủy (1,8-2m) và bắp không đều.
2) Chọn lọc quần thể cải tiến (modified mass selection): Phương pháp này do Gaknek đề nghị năm 1961. Đây là phương pháp phù hợp với khả năng của hợp tác xã và đội chuyên giống.
PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
- Chọn ruộng có diện tích từ 1/30-1/50 so với toàn bộ ruộng có diện tích ngô của hợp tác xã. Đất được cày bừa kỹ, sạch cỏ, đất mặt tơi xốp và phẳng. Nếu diện tích ruộng sản xuất quá lớn thì chia làm nhiều ruộng chọn lọc. Diện tích mỗi ruộng chọn lọc từ 3.000-5.000m2.
- Trong ruộng chọn lọc chia thành nhiều ô nhỏ, mỗi ô 50m2, cứ 5-7m chiều dài chừa một đường đi rộng 1-1,5m.
- Hạt giống được chọn từ kho giống của hợp tác xã, chọn hạt to, đồng đều, không sâu mọt. Lượng giống cần 30 kg/ ha.
- Hạt giống được gieo với mật độ 7.000 cây/ha. Khoảng cách gieo 70 x 25cm. Gieo 2 hạt/hốc. Sau tỉa, mỗi hốc còn 1 cây.
Chăm sóc, chọn giống:
- Chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh ruộng chọn lọc như sản xuất đại trà, nhưng lượng phân đầu tư cao hơn và cân đối. Lượng phân bón/ ha: 100N - 80P2O5 - 60K2O (500kg SA, 400kg lân Lâm Thao, 100kg KCl), 3-5 tấn phân chuồng. Phân lân bón lót toàn bộ.
- Giai đoạn cây 3-4 lá, tiến hành tỉa bỏ cây yếu, cây xấu, cây bệnh. Để mỗi gốc còn 1 cây, làm sạch cỏ, xới, xáo, bón 1/4 lượng N.
- Giai đoạn cây 8-9 lá, làm sạch cỏ, xới xáo. Bón 2/ 4 lượng N + 1/2 lượng kali, vun cao.
- Trước trổ cờ 5-7 ngày, bón 1/ 4 lượng N và 1/ 2 lượng kali.
- Ở giai đoạn trổ cờ, khi cờ mới nhú 2/3, tiến hành nhổ cờ các cây yếu, nhỏ, sâu bệnh, cây quá cao. Công việc loại cờ từ lúc cờ nhú đến trổ hoàn toàn. Loại 30% cờ của các cây xấu.
- Ở giai đoạn bắp đã thâm râu, tiến hành chọn cây trên ruộng, chọn cây tốt thể hiện là: thân lớn, góc lá hẹp, không sâu bệnh, chiều cao trung bình, chiều cao đóng bắp thấp. Chọn và đánh dấu (đeo thẻ) 7 bắp/ ô.
- Giai đoạn thu hoạch: Thu hoạch bắp đã chọn (đeo thẻ), chọn lại 5 bắp tốt nhất với điều kiện lá bi kín, hạt thẳng hàng, đẹp. Tổng số bắp này để làm giống cho ruộng chọn lọc vụ sau. Chọn 10% số bắp còn lại trên ruộng để nhân giống phục vụ sản xuất đại trà.
Công tác này cần thực hiện liên tục để luôn luôn có giống tốt phục vụ sản xuất trong hợp tác xã và làm tăng năng xuất 5-7% sau một chu kỳ chọn lọc.
3) Chọn lọc Half-sib (Half-sib selection): Phương pháp này tốn công nhiều hơn nhưng đem lại hiệu quả cao hơn. Các đơn vị quốc doanh sản xuất giống có thể áp dụng phương pháp này.
PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
- Chọn đất có diện tích 2.500-3.000m2, tương đối bằng phẳng, độ phì từ trung bình đến cao. Chuẩn bị đất giống như phần chọn lọc quần thể cải tiến.
- Chọn 300-400 trái giống Tainan 11 trong chọn lọc quần thể cải tiến, hoặc từ trong ruộng sản xuất có mang những đặc điểm tốt.
- Lấy hạt giống của mỗi trái gieo 1 hàng cây mẹ dài 5m, cứ cách 2 hàng mẹ gieo 1 hàng cha, chừa đường đi rộng 1-1,5m giữa các băng. Giống gieo hàng cha được lấy từ 300-400 trái sau khi lẩy hạt gieo hàng mẹ, số hạt còn lại lẩy hết trộn đều để gieo hàng cha.
- Ngoài các hàng Tainan 11 chọn lọc còn gieo thêm các giống có nhiều triển vọng như: TSB1, FAO, Pool 18... Các giống này chỉ gieo làm hàng mẹ nhằm xác định năng xuất giống lai giữa Tainan 11 và các giống này. Sau vài vụ khảo sát, nếu thấy trội, nhiều ưu điểm thì có thể đưa thêm hạt của giống này vào hàng cha. Chung quanh ruộng chọn lọc, gieo hàng bảo vệ Tainan 11 tương đối dày.
-Trên hàng mẹ, gieo với mật độ 57.000 cây/ ha, khoảng cách: 70 x 50cm; gieo 1 hốc 2 hạt sau tỉa còn 1 cây.
- Lượng phân bón và chăm sóc tương tự như phần chọn lọc quần thể cải tiến hoặc có thể bón phân 2 lần kết hợp với các lần làm cỏ. Lần 1: 2/ 5N + 1/ 2 kali; Lần 2: 3/ 5 N + 1/ 2 kali.
CHỌN LỌC
- Treo thẻ theo số thứ tự từng dòng trên các hàng mẹ.
- Trước khi tung phấn, nhổ cờ toàn bộ cây trên các hàng mẹ và các cá thể xấu trên hàng cha (cây quá cao, cây quá thấp, cây yếu, dị hình...).
- Trong thời gian sinh trưởng cho đến trước khi chín, theo dõi tăng trưởng của các dòng về độ đồng đều, mức độ kháng đổ ngã, kháng bệnh, chiều cao cây và đóng trái... (đặc biệt chú ý đến chỉ tiêu độ đồng đều khi chọn các dòng). Sơ bộ chọn 100-120 dòng mẹ tốt nhất.
- Khi thu hoạch, chọn 1-4 trái tốt nhất của 100-120 dòng đã chọn (khoảng 250-350 trái), đánh dấu theo thứ tự để tiếp tục tham gia vào các hàng mẹ của chọn lọc chu kỳ sau. Đối với dòng TSB1, FAO... cũng chọn các cá thể để kiểm chứng năng suất của các giống lai này. Chọn 10-15% số bắp Tainan11 còn trên ruộng để nhân giống phục vụ sản xuất đại trà.
Đây là phương pháp chọn lọc có hiệu quả nhanh và tăng năng suất 7-10% sau một chu kỳ chọn lọc.
KS. CHU BÁ THÔNG
Sở nông nghiệp Lâm Đồng
Nguồn: Thông tin khoa học và kỹ thuật Lâm Đồng, 1988
