Có gì mới về dự phòng và điều trị sốt rét?

Có bốn chủng loài ký sinh trùng sốt rét (SR) gây nhiễm cho con người, trong đó Plasmodium falciparum là tác nhân gây phần lớn ca tử vong. P. falciparum chiếm ưu thế ở châu Phi hạ Sahara, New Guineavà Haiti . P. vivax phổ biến hơn ở Trung Mỹ và Nam Á, nhưng từ hai thập niên qua P. falciparum ngày càng gặp nhiều ở Ấn Độ. Cả P. falciparum và P. vivax đều hoành hành ở Nam Mỹ và châu Á - Thái Bình Dương. P. malariae ít phổ biến hơn nhưng có mặt ở hầu hết các vùng; P. ovale chủ yếu hiện diện ở châu Phi.

Bệnh SR lây truyền qua vết đốt của muỗi Anopheles (đòn xóc) cái. Biện pháp phòng bệnh đầu tiên là diệt muỗi, ngăn muỗi, đuổi muỗi và tránh muỗi đốt. Các thuốc dùng cho hóa dự phòng bao gồm chloroquin, mefloquin, doxycyclin, atovaquone và proguanil.

Đối với vùng SR không kháng thuốc chloroquin, có thể dùng viên chloroquin (300 mg hoạt chất cơ bản, tức 500 mg phosphat hoặc sulfat chloroquin) - mỗi tuần một lần, từ 1 tuần trước khi đi vào vùng SR suốt cho đến 4 tuần sau khi rời vùng.

Ở vùng có SR kháng chloroquin và đa kháng thuốc (trong đó có Việt Nam ) có thể sử dụng một trong các thuốc sau đây:

- Mefloquin hydrochlorid (Lariam) 250 mg (3 - 5 mg/kg cho trẻ em), mỗi tuần một lần, từ 1 tuần trước đến 4 tuần sau phơi nhiễm (không dùng cho phụ nữ có thai hay cho con bú và những người có rối loạn tâm thần hay có bệnh sử trầm cảm hay động kinh; dùng thận trọng với người bệnh gan hay có rối loạn dẫn truyền tim hay đang sử dụng thuốc chẹn beta).

- Doxycyclin 100 mg mỗi ngày, trong 1 - 2 ngày trước, trong lúc, và trong 4 tuần sau phơi nhiễm (không dùng cho phụ nữ có thai và trẻ dưới 8 tuổi).

- Chloroquin 300 mg/tuần (như trên) kết hợp với proguanil 200 mg mỗi ngày trong 1 - 2 ngày trước, trong lúc, và trong 4 tuần sau phơi nhiễm.

- Atovaquon 250 mg + proguanil 100 mg (Malarone) trong 1 - 2 ngày trước, trong lúc và 7 ngày sau phơi nhiễm.

Trong thực tế ở VN và các nước trong khu vực, việc sử dụng mefloquin là thích hợp nhất (nếu không có chống chỉ định). Ngoài ra, cần mang theo ít nhất một liều thuốc (như viên phối hợp mefloquin + artemisinin dùng liều duy nhất) để khi cần có thể tự chữa bệnh SR hay một bệnh sốt không rõ nguyên nhân xảy ra ở nơi xa cơ sở y tế.

Thuốc dùng cho điều trị bao gồm các dạng thuốc uống và thuốc tiêm có mefloquin, quinin, halofantrin và artemisinin (liều dùng cho trẻ em được tính theo thân trọng). Để tăng cường tiềm năng trị liệu và chống kháng thuốc, nhiều phác đồ phối hợp thuốc được triển khai sử dụng:

- Quinin (hay quinidin gluconat) phối hợp với artemisinin (hay artesunat), hoặc với Fansidar (pyrimethamin/sulfadoxin), doxycyclin, clindamycin...

- Artemisinin (có dạng viên nhét hậu môn cho trẻ em) phối hợp với mefloquin hoặc halofantrin.

- Chloroquin phối hợp với primaquin (cho điều trị tiệt căn SR do Plasmodium vivax và P. ovale).

Kết hợp mới nhất là giữa artemisinin và lumefantrin, tức viên Coartem của hãng Novartis.

Với các thể SR cấp tính và SR nặng (ác tính), cùng với các biện pháp nâng đỡ cơ thể (chống tụt đường huyết, co giật...), các thuốc quinin và artesunat thường được dùng qua đường tĩnh mạch (tiêm truyền), cho đến khi người bệnh qua khỏi cơn nguy cấp thì chuyển qua tiêm bắp hay tiêm dưới da, rồi chuyển dần sang thuốc uống.