Liên hiệp các hội và khoa học kỹ thuật Việt Nam
Thứ hai, 16/01/2012 22:07 (GMT+7)

Chân dung nhà hoá học Carl Wilhelm Scheele

Năm 1765, nhà máy Bauch giải thể và Scheele chuyển đến làm ở Malmö.

Năm 1768, Scheele chuyển đến Stockholm và vẫn làm việc về y dược. Tại đây, Scheele đã có khám phá đầu tiên của mình khi tách được axit tartaric [C 4H 6O 6] từ hỗn hợp cặn rượu. Anh đã gửi công trình này cho T.O. Bergman - nhà hóa học hàng đầu của Thụy Điển thời bấy giờ, nhưng Bergman đã không mấy chú ý đến nó. Năm 1770, thông qua  giáo sư giải phẫu A.J. Retzius, kết quả nghiên cứu của Scheele mới được xuất bản.

Cùng năm 1770, Scheele dời Stockholm, chuyển đến Uppsala và làm quen được với Bergman. Quan hệ giữa hai người phát triển rất tốt, người ta vẫn kể rằng, Scheele có lẽ là phát minh lớn nhất của Bergman. 

Ngày 4/3/1775, Scheele được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia. Vinh dự lớn này trước đây chưa bao giờ được dành cho một học sinh y dược cả.  Cũng trong năm đó, Carl Scheele chuyển đến Köping, một miền đất nhỏ ở hồ Malar. Ở đây, ông làm việc ở vị trí của một người quản lý y dược. Lúc này, Scheele nhận được nhiều lời mời cho những vị trí công việc tốt hơn từ khắp nơi trên đất nước Thụy Điển. Thị trấn Köping vì muốn giữ chân Scheele nên đã giao cho ông sở hữu riêng một cơ sở về y dược. Người ta kể lại rằng, Scheele đã ở lại Köping nhưng thực ra ông lại giành chủ yếu thời gian của mình để theo đuổi sự nghiệp khoa học.

Ít có nhà hóa học nào lại khám phá ra nhiều chất mới và đơn giản như Scheele. Năm 1774, khi nung nóng mangan dioxide (MnO 2) với axit chlohydric (HCl), ông đã tìm ra khí chlorine (khí clo). Việc khảo sát tính chất của chlorine gắn liền với một câu chuyện về lòng dũng cảm của nhà hóa học. Nhận thức được tính độc hại của loại khí này, Scheele đã dặn người phụ tá của mình phải cẩn thận tránh ra xa, còn bản thân ông thì vẫn bất chấp nguy hiểm để làm thí nghiệm với nó.  Người ta đã ghi nhận công lao của Scheele trong việc khám phá ra bảy nguyên tố là N, O, Cl, Mn, Mo, Ba, và W (thực ra vào thời đó, cả Scheele và Priestley vẫn chưa nhận ra oxygen là một nguyên tố hóa học), và cũng như "khí lửa", trong nhiều trường hợp, ông đã phải chia sẻ những khám phá này với người khác vì những kết quả nghiên cứu của ông thường chậm được xuất bản. 

Thiên tài thực nghiệm của Scheele phải nói cực kỳ hiếm có. Trong một điều kiện ăn ở không tốt, các thiết bị thí nghiệm thì sơ khai, và nền khoa học lý hóa thời bấy giờ lại kém phát triển, vậy mà Scheele vẫn có thể làm nên những phát minh lớn. Tài năng của Scheele chính là tố chất tự nhiên được phát triển qua một quá trình làm việc liên tục và sự tập trung không biết mệt mỏi. Tìm hiểu các công trình của Scheele, người ta thấy rằng các phát minh của ông không hề lộn xộn mà cực kỳ có hệ thống, đó là kết quả của những thí nghiệm cẩn thận, được sắp đặt để xác minh những nhận định đã được vạch ra từ trước. Công lao trong việc khám phá ra những chất mới của ông có lẽ là ít ai sánh được. Sau sự phát minh ra chlorine và các hợp chất barium, Scheele cũng đã mô tả các muối khác nhau của mangan, bao gồm các manganate và các permanganate, giải thích tác động của nguyên tố này trong hiện tượng tạo màu và làm phai màu thủy tinh.

Năm 1775, ông khảo sát axit arsenic và các phản ứng của nó, tìm ra "màu xanh Scheele", một công trình quy mô lớn xuất bản năm 1778. "Màu xanh Scheele" chính là hợp chất đồng arsenite (CuHAsO 3), một màu xanh lá cây nổi tiếng đã từng được sử dụng trong các kỹ thuật pha chế. Một nửa thế kỷ sau đó, người ta mới biết đồng arsenite là một chất độc. Có ý kiến cho rằng, sự tồn tại của loại phẩm màu này trong bức tranh treo ở phòng ngủ của Napoleon có lẽ đã là một nhân tố dẫn đến cái chết của vị hoàng đế.

Các công trình xuất bản năm 1776 liên quan đến thạch anh, phèn và đất sét. Khi phân tích các giải phẫu bàng quang, lần đầu tiên ông đã tìm ra axit uric [C 5H 4N 4O 3]. Năm 1778, ông đã đề xuất một phương pháp mới điều chế calomel và bột algaroth (antimonious oxychloride - SbOCl). Ông đã thu được axit molybdic từ một khoáng vật của molybdenum (Mo) mà ông đã cẩn thận tách ra từ quặng molybdena thông thường (tên thương mại là plumbago hay chì đen). Trong những năm tiếp theo, Scheele đã chỉ ra rằng plumbago chứa chủ yếu là carbon. Ông cũng xuất bản một nghiên cứu ước tính tỷ lệ oxygen trong khí quyển, công trình này đã được ông thực hiện trong suốt năm 1778, trước Henry Cavendish ba năm. Năm 1780, Scheele chứng minh rằng, tính axit của sữa chua chính là do một chất mà sau này được gọi là axit lactic [C 3H 6O 3]. Đường sữa (lactose-C 12H 22O 11) cũng là do Scheele tìm ra và khi đun sôi chất đường này với axit nitric, ông đã thu được axit mucic.

Phát minh tiếp theo của Scheele ra đời năm 1781, đó là kết quả phân tích thành phần khoáng vật của tungsten (Wolfram - W) - về sau khoáng vật này được lấy tên là scheelite (calcium tungstate), và cũng từ nó ông đã thu được axit tungstic. Năm 1772, Scheele công bố một số thí nghiệm tổng hợp ether, và năm 1773, khảo sát các tính chất của glycerine [C 3H 8O 3],  - một hợp chất mà ông đã phát minh ra từ bảy năm trước đó. Cũng vào thời gian đó, bằng một loạt các thí nghiệm thú vị, ông đã chỉ ra rằng, không thể tạo ra màu xanh Prussian (xanh Phổ) mà không cần đến sự tồn tại của một chất có bản chất là axit, và từ đó chất này được gọi là axit prussic (axit cyanhydric, thu được khi cho hydrogen cyanide-HCN tan vào nước). Scheele còn mô tả thành phần, tính chất và các hợp chất tạo nên loại màu Prussian cũng như phân lập được axit prussic, thậm chí vì chưa biết đầy đủ về tính độc hại của hợp chất này, ông còn nếm thử để xác định mùi vị của nó. HCN cũng như các muối của nó đều là những hợp chất rất nổi tiếng, chúng thuộc vào hàng những hợp chất vô cùng cùng độc (HCN cũng là chất độc có trong sắn củ). Vì chỉ cỡ một mg HCN cũng có khả năng làm chết người nên chất này thường được các điệp viên dùng để tự sát nhanh khi cần thiết. Nhiều người vẫn tin rằng, có lẽ cái chết của Scheele là do nhiễm độc HCN, một hợp chất mà chính ông là người đầu tiên tạo ra.    

Trong những năm cuối đời, Scheele chuyển sang nghiên cứu các acid thực vật, ông đã phân lập khảo sát hàng loạt những hợp chất nổi tiếng như axit citric [C 6H 8O 7] (axit chanh), axit malic [COOH·CH 2·CHOH·COOH] (axit có trong các loại quả còn xanh), axit oxalic  [HOOCCOOH·2H 2O] (một axit độc có trong nhiều loại cây) , và axit gallic [C 7H 6O 5] (điều chế từ chất tannin của cây, được sử dụng để sản xuất mực in). Nhiều phát minh quan trọng của Scheele đã trở thành những nền tảng quyết định cho sự phát triển mạnh mẽ của nền hóa học hữu cơ một nửa thế kỷ sau đó.

Lại nói về cuốn sách duy nhất của ông, về Không khí và Lửa,xuất bản năm 1777, mặc dù nó đã được viết từ vài năm trước đó. Bản thảo được gửi cho nhà in từ năm 1777, và hầu hết các kết quả nghiên cứu được hoàn thành từ trước 1773. Mặc dù được xuất phát từ cơ sở không đúng của lý thuyết về sự cháy hồi đó, nhưng cuốn sách của Scheele vẫn chứa đựng những giá trị vĩnh cửu và căn bản. Một trong những quan sát quan trọng nhất được ghi lại hồi đó là không khí bao gồm hai loại khí, loại thứ nhất duy trì sự cháy và loại thứ hai chống lại sự cháy. Loại khí thứ nhất chính là "khí lửa", hay oxygen. Năm 1777, một cách ngẫu nhiên, Scheele đã điều chế ra sulphur hydrogen [H 2S] và lần đầu tiên mô tả tác động hóa học của ánh sáng đối với các hợp chất của bạc. Có thể nói không quá lời rằng, chính Scheele là người mở ra lĩnh vực nghiên cứu quang hóa, một lĩnh vực không chỉ làm cơ sở cho các kỹ thuật phim ảnh mà còn mang lại nhiều ứng dụng khác cho cuộc sống con người.

Carl Wilhelm Scheele mất ngày 26/5/1786 ở tuổi 43. Hai ngày trước khi qua đời, Scheele đã làm lễ cưới với một góa phụ tên là Pohls để người phụ nữ này có thể thừa kế xưởng dược của ông.  Sau khi Scheele mất, người ta vẫn còn biết rất ít về cuộc đời ngắn ngủi của ông, về cuộc sống nghèo khó và về sự vật lộn với bệnh tật của ông.

Xem Thêm

TSKH Phan Xuân Dũng: Sự ghi nhận, tin tưởng của Đảng, Nhà nước, Nhân dân là điểm tựa để đội ngũ trí thức KH&CN cống hiến
TSKH Phan Xuân Dũng - Chủ tịch VUSTA là một trí thức dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp KH&CN, với nhiều dấu ấn đậm nét cho sự phát triển KH&CN nước nhà. Chào mừng Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam 18/5, TSKH Phan Xuân Dũng đã có những chia sẻ cùng trang tin Vusta.vn về cuộc đời cống hiến cho KH&CN, những mong mỏi với đội ngũ trí thức KH&CN và sự phát triển của KH&CN nước nhà trong bối cảnh mới.
Những trí thức đã góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc bằng chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”. Đó là thắng lợi của sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Bác Hồ. Làm nên thắng lợi đó, có những đóng góp tâm sức và trí tuệ quý báu của đội ngũ trí thức, của các nhà khoa học ở nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau.
Những bác sĩ phẫu thuật Việt Nam nổi tiếng thế giới
Việt Nam không chỉ nổi tiếng với văn hóa, ẩm thực mà còn ngày càng chứng minh sự tiến bộ trong lĩnh vực y học và phẫu thuật. Dưới đây là danh sách những bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng của Việt Nam được thế giới ghi nhận.

Tin mới

VNCOLD và những đóng góp trong việc bảo đảm an ninh nguồn nước
Trong nhiều năm qua, Hội Đập lớn và phát triển nguồn nước Việt Nam (VNCOLD) đã khẳng định được vị trí, vai trò quan trọng trong các hoạt động tư vấn phản biện, đóng góp ý kiến cho việc xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách liên quan đến thủy lợi, thủy điện, tài nguyên nước, an ninh nguồn nước và an toàn đập, TS Hoàng Văn Thắng, Chủ tịch Hội Đập lớn và phát triển nguồn nước cho biết.
Chi hội Nhà báo Tạp chí Việt Nam hội nhập thực tiễn nghiệp vụ tại Thái Nguyên
Thực hiện chương trình hoạt động năm 2024, trong 2 ngày 16,17/ 7, Chi hội nhà báo tạp chí Việt Nam hội nhập (là Chi hội trực thuộc Trung ương Hội Nhà báo Việt Nam) đã thực hiện chuyến đi thực tế tại 2 huyện Phú Lương, Đồng Hỷ và Khu di tích đặc biệt cấp quốc gia An toàn khu (ATK) Định Hóa (Thái Nguyên).
Quảng Trị: Triển khai kế hoạch Đại hội đại biểu Liên hiệp hội tỉnh lần thứ V
Sáng ngày 17/7, Liên hiệp hội tỉnh Quảng Trị đã tổ chức Hội nghị Ban Chấp hành lần thứ VIII, nhiệm kỳ 2019 - 2024 để đánh giá kết quả hoạt động 6 tháng đầu năm, triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2024 và thông qua Kế hoạch tổ chức Đại hội đại biểu Liên hiệp hội tỉnh lần thứ V, nhiệm kỳ 2025 - 2030.
Quán triệt, triển khai Quy định số 162-QĐ/TW của Ban Bí thư
Chiều ngày 16/7 tại Hà Nội, Liện hiệp hội Việt Nam (Vusta), Đảng ủy Khối các cơ quan Trung ương đã tổ chức hội nghị quán triệt, triển khai Quy định số 162-QĐ/TW, ngày 29/5/2024 của Ban Bí thư về chức năng, nhiệm vụ, mối quan hệ công tác của đảng bộ, chi bộ cơ sở cơ quan hội quần chúng.
Trà Vinh: 8 giải pháp cho phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ
Nguồn nhân lực khoa học - công nghệ là lực lượng trí thức tham gia vào các hoạt động khoa học, công nghệ, là nguồn nhân lực chất lượng cao có trình độ chuyên môn kỹ thuật, có năng lực nghiên cứu, tiếp cận, chuyển giao và đề xuất các giải pháp khoa học công nghệ, giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội phù hợp với xu hướng phát triển.
Phú Thọ: Tìm giải pháp bảo tồn và phát triển các làng nghề trong tỉnh
Ngày 17/7, Liên hiệp hội tỉnh đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc tỉnh Phú Thọ tổ chức hội thảo tư vấn, phản biện và giám định xã hội về: Giải pháp bảo tồn và phát triển các làng nghề làm bánh truyền thống trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, góp phần phát triển du lịch về với cội nguồn dân tộc Việt Nam.
Tiền Giang: Liên hiệp Hội sơ kết hoạt động 6 tháng đầu năm
Ngày 12/7/2024, Ban Chấp hành Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tiền Giang (Liên hiệp Hội) tổ chức Hội nghị sơ kết hoạt động 6 tháng đầu năm, triển khai phương hướng, nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2024. Ông Nguyễn Văn Khang, Bí thư Đảng đoàn, Chủ tịch Liên hiệp Hội chủ trì Hội nghị.
Đắk Lắk: Góp ý Dự thảo Tờ trình và Dự thảo Nghị định về đăng ký doanh nghiệp
Ngày 12/7/2024, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức họp Hội đồng tư vấn, phản biện, góp ý về Dự thảo Tờ trình và Nghị định thay thế Nghị định số 01/2021/NĐ-CP của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp. TS. Vương Hữu Nhi, Chủ tịch Liên hiệp hội tỉnh, làm Chủ tịch Hội đồng.
Phú Thọ: Tìm giải pháp cho phong trào xây dựng xã hội học tập suốt đời
Ngày 15/7, Liên hiệp hội tỉnh đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Hội Khuyến học và Trường Đại học Hùng Vương tổ chức tọa đàm: “Giải pháp tích cực đẩy mạnh phong trào “Cả nước thi đua xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời giai đoạn 2023 - 2030” trên địa bàn tỉnh”.
Đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của các hội trí thức từ Trung ương tới địa phương
Đây là nhiệm vụ do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam chủ trì thực hiện nhằm triển khai thực hiện Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24 tháng 11 năm 2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
Thanh Hoá: Kiểm tra dự án quản lý rừng ngập mặn
Ngày 11/7/2024, Đoàn công tác Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thanh Hóa (Liên hiệp hội) do đồng chí Nguyễn Văn Phát - Chủ tịch làm trưởng đoàn cùng các thành viên Ban Thường vụ, cơ quan Liên hiệp hội đến thăm và kiểm tra kết quả thực hiện dự án “Quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng để tăng cường khả năng chống chịu với rủi ro biến đổi khí hậu ở tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam”.