Bước đầu tìm hiểu về mối quan hệ của Đông y với môi trường sống

YHCT bao gồm các chức năng chữa bệnh, phòng bệnh và nâng cao sức khoẻ, kéo dài tuổi thọ. Sự hình thành khoa học này khởi đầu từ việc quan sát mô phỏng tự nhiên cho tới sự tìm kiếm các phương pháp nhằm làm dịu nỗi đau đớn, và cũng bắt nguồn, kết tinh từ kinh nghiệm thực tế hàng năm của loài người cho tới khi xuất hiện cội nguồn lý luận, đó là sự xuất hiện trên cơ sở của triết học phương Đông mà tiêu biểu là các học thuyết âm, dương, ngũ hành.

Điều quan trọng hơn nữa là sự kết hợp giữa thiên nhiên và con người nhuần nhuyễn, lý luận và thực hành hai mặt này không ngừng bổ sung và hoàn thiện cho nhau, làm cho tri thức về YHCT phong phú và đa dạng. Tuy nhiên do đặc điểm khái quát hoá và điều kiện hạn chế của khoa học kỹ thuật, YHCT mang đậm tính trừu tượng. YHCT đề cập tới các chức năng của cơ thể theo sự tương tác hệ thống và cũng từ đó tiếp cận với bệnh tật theo quan niệm tổng thể, điều làm cho người ta ngạc nhiên là ngay từ bình minh lịch sử YHCT đã luôn gắn bó với môi trường mà ngày nay y học hiện đại (THHĐ) mới quan tâm.

Về phương diện sinh lý YHCT có tạng tượng, kinh lạc, về phương diện nguyên nhân gây bệnh có ngoại nhân, nội nhân, bất nội ngoại nhân; Về bệnh sinh có tam tiêu, lục kinh, vệ khí dinh huyết; về phương diện chẩn đoán có tứ chẩn, bát cương; về nguyên tắc điều trị có tiêu bản, hoãn cấp, nghịch trị, tòng trị, phản trị và tám phép: hãn, thổ, hạ, hoà, ôn, thanh, tiêu, bổ; về tính năng của dược vật thì có tứ khí hay nói cách khác hơn trong thiên nhiên có ngũ hành trong con người có ngũ tạng, mọi mặt biến động trong thiên nhiên luôn ảnh hưởng đến con người…

Vấn đề thiên thời, địa lý, hoàn cảnh tự nhiên và xã hội. Đây là các vấn đề gắn bó hữu cơ, tương tác hệ thống. Sự liên quan đó không những biểu hiện trong hoạt động sinh lý bình thường mà còn biểu hiện trong biến hoá bệnh lý khác thường. YHCT quan niệm hiện tượng sống là 1 quá trình phức tạp có tính chất tổng hợp, các chức năng của cơ thể không tiến hành một cách đơn độc mà nương tựa lẫn nhau. Có sự liên quan hữu cơ giữa bộ phận với toàn thể và ngoại cảnh. Về phòng bệnh, YHCT quan niễm “chữa khi chưa có bệnh”, chú trọng về luyện tập thân thể, tu dưỡng tinh thần, tránh sự xâm nhập của yếu tố gây bệnh, bao quát cả vệ sinh cá nhân và vệ sinh toàn cảnh. Quan điểm “Thiên nhân tương ứng”, “Thiên nhân hợp nhất” được coi là tư tưởng chủ đạo trong phòng bệnh, làm cho con người thích ứng tự nhiên, hoàn cảnh. Đấy là ý thức phòng bệnh rất sâu sắc của YHCT, dùng sức ít mà thành công nhiều, không để đau ốm, dễ tổn thương nhiều tới cơ thể rồi mới chữa.

Trong cộng đồng, ngoài việc chăm lo chữa bệnh, phòng bệnh. YHCT còn có vai trò lớn của khí công dưỡng sinh, kiện thân nhằm làm cho cơ thể con người được mạnh khoẻ, giữ mãi thanh xuân, kéo dài tuổi thọ trên cơ sở quan niệm sự sống của con người lấy khí làm gốc, lấy thở làm đầu. Các phương pháp để khí công, dưỡng sinh, kiện thân có nhiều nhưng thường là đơn giản. Chủ yếu là các phương pháp luyện tập, điều hoà hơi thở, ăn uống, ấn, day huyệt và dùng thuốc. Khí công gồm luyện tập, điều hoà hơi thở, vận khí, luyện thân, luyện ý, cấu thành sự hợp nhất giữa bên trong và ngoài cơ thể, giữa bên trên và bên dưới, khi động thì tất cả đều động, khi tỉnh thì tất cả đều tĩnh, phù hợp với quan điểm chỉnh thể, thiên nhân hợp nhất. Dưỡng sinh là nền tảng của sức khoẻ, sống lâu. Dưỡng sinh bao gồm ăn uống và uống thuốc. Ăn uống trị liệu (thực y) là 1 phương pháp của YHCT, nghiên cứu cách ăn uống phù hợp để duy trì cân bằng âm dương của cơ thể nhằm tăng cường sức khoẻ phòng bệnh và chữa bệnh. Thực y gồm thực dưỡng và thực trị đó là cách ăn uống để sống khoẻ mạnh và cách ăn uống thích hợp cho từng trạng thái bệnh lý để góp phần vào việc điều trị, làm cơ thể chóng bình phục. YHCT quan niệm ăn uống đúng mức, chế biến đúng cách, thực y góp phần cải tiến tính từ đó tác động tới khí và thần. Tinh, khí, thần (tam, bảo) thiên, nhân, địa (tam tài) là yếu tố quan trọng quyết định sự sống còn, là sinh lực của cơ thể. Vì vậy lưu ý, tác động tới nó là 1 phương pháp dưỡng sinh phòng bệnh tận gốc.

YHCT chú trọng mối quan hệ giữa sự biến hoá của khí hậu, ảnh hưởng của địa phương, thổ nghi đối với con người và cơ năng thích ứng của thân thể đối với hoàn cảnh trong tự nhiên. Cho nên ngày nay Y học và môi trường đang gắn chặt với nhau trong tất cả lĩnh vực của y học.

Có thể nói Y học nói chung và YHCT nói riêng có tác dụng to lớn trong việc bảo vệ sức khoẻ cộng đồng, YHCT với những quan niệm về môi trường góp phần quan trọng trong việc bảo vệ sức khoẻ con người.

Ngày nay, không còn nghi ngờ gì nữa những quan niệm của YHCT về môi trường là rõ ràng và lý thuyết thiên nhân hợp nhất, tam bảo, tam tài đã thể hiện đầy đủ quan niệm của người xưa về Y học và môi trường.