Ban thờ và mâm ngũ quả

Dù vậy, ăn Tết không thể thiếu miếng bánh chưng. Trong những việc quan trọng của ngày Tết, thì đứng đầu là chuẩn bị ban thờ, trong đó không thể thiếu mâm ngũ quả.

Ban thờ và mâm ngũ quả ngày Tết cũng trải qua những thăng trầm trong đời sống người dân. Một thời ấu trĩ, việc thờ cúng không được chú trọng đúng mức, mà thậm chí còn bị coi là mê tín. Khi đó, nhiều gia đình cán bộ nhất là những gia đình có thân nhân là đảng viên gương mẫu thì không công khai việc lập ban thờ trong nhà. Có những nhà, việc thờ cúng chỉ thực hiện vào ngày Tết, hương được thắp ở những ống bơ bò đựng gạo. Hết ba ngày Tết thì cũng hết thắp hương, gạo lại vo sạch nấu cơm. Ấy vậy nhưng cũng có mâm ngũ quả xinh xinh. Cũng có những gia đình lập ban thờ nho nhỏ trên giá xích-đông, nơi hơi khuân khuất để đừng bị để ý nhiều, kẻo những kẻ rỗi hơi không dưng ghét mình lại mang ra cuộc họp cơ quan hay chi bộ phê bình. Nhưng qua rồi, thời ấu trĩ đó. Việc thờ cúng đất trời, tổ tiên, mọi người dân đã được tự do như ý. Ban thờ ngày nay đều được các gia đình đặt nơi trang trọng. Ban thờ lớn, nhỏ, cao thấp, nhiều kiểu dáng khác nhau, tuỳ theo ý của gia chủ. Đến ngày Tết, ban thờ được chuẩn bị kỹ hơn bất kỳ khâu nào trong hành trang đón Tết. Và điều không thể thiếu trên ban thờ ngày Tết là mâm ngũ quả.

Mâm ngũ quả cũng tuỳ theo vùng miền mà bày biện khác nhau. Phong tục mỗi nơi mỗi khác. Thường là sản vật địa phương. Cho đến nay, chưa có tư liệu xác thực nào giải thích vì sao ngày Tết lại bày mâm ngũ quả trên ban thờ. Cũng có người giải thích ngũ quả vì tuân theo luật ngũ hành ( kim-mộc-thuỷ-hoả-thổ). Lại có người giải thích ngũ vì sau một vòng tứ quy luật, quay lại khởi đầu cung sinh, ứng với mùa xuân vạn vật sinh sôi nảy nở. Dẫu thế nào, thì mâm ngũ quả là một nét đẹp ngày Tết mà mọi người Việt Nam đều rất chú trọng.

Ngay cùng là người miền Bắc, thì ngoài chuối là quả không thể thiếu trong mâm ngũ quả, còn lại những thứ quả khác tuỳ thuộc sản vật địa phương, mỗi gia đình chọn hoa quả thích hợp. Chuối trong mâm ngũ quả phải là chuối tiêu. Có thể vì nải chuối tiêu thường quả dài, đẹp, và hơi khum khum để dễ bày những quả khác trong lòng. Tôi nhớ một kỷ niệm vui vui của cái Tết hai chục năm trước. Ngay trước cửa nhà tôi là một “chợ cóc”nhỏ, những ngày giáp Tết, chuối bày cả dãy dài. Chính vì vậy, chủ quan, tôi không mua sớm. Rồi bận liên miên đến tận sáng 30, thì nơi chợ nhỏ không còn hàng chuối nào. Lại bận từ sáng đến tận trưa, vừa đi trên phố, vừa tìm hàng chuối, bây giờ thì chỉ cần một nải chuối, miễn bàn xấu – đẹp, nhưng càng tìm càng chẳng thấy. Nỗi lo lắng dâng đầy. Vì có tí việc, nên tôi rẽ vào nhà người bạn cùng cơ quan cũ. Ngay sân nhà anh, một buồng chuối tươi rói, anh vừa chặt ở quê Ý Yên mang lên. Thế là anh cho nhà tôi tuỳ chọn một nải. Thật đúng là trút được một nỗi lo lớn. Từ đó trở đi, chẳng bao giờ tôi dám chủ quan, cứ là phải chọn được nải chuối ưng ý trước khi chuẩn bị mọi thứ khác cho ngày Tết.

Ngoài nải chuối xanh, các loại quả quen thuộc cho mâm ngũ quả là: bưởi vàng tươi ( cũng có thể thay bằng quả phật thủ, cũng có màu vàng). Hương của quả bưởi ngọt hay Phật thủ đều rất thơm. Trong ngũ quả còn cần kể đến hồng xiêm , loại hồng Xuân Đỉnh quả vừa phải dễ bày, rồi xen kẽ là bày quất, ớt. Những loại quả để bày mâm ngũ quả đều được chuẩn bị từ khâu bán, nên hồng xiêm nguyên cuống kèm chút lá, quả quất còn khoảng năm bảy phân cành, ớt đỏ chót, dài dễ đến mươi, mười hai centimet cho tiện cắm xen kẽ giữa các loại quả. Màu sắc của mâm ngũ quả do vậy rất sinh động, có đủ các màu xanh, vàng, nâu, đỏ…

Những gia đình kỹ tính thì mâm ngũ quả chỉ có đúng năm loại quả, các loại quả khác nếu muốn thắp hương trên ban thờ được bày riêng, cũng có những gia đình không chỉ bày ngũ quả mà có thể là thất, bát, cửu…quả. Nhưng dù có bao nhiêu loại quả, thì cũng vẫn được gọi là mâm ngũ quả và mâm ngũ quả thì phải được trưng nơi chính giữa ban thờ. Nhìn vào cách bày biện mâm ngũ quả cũng đánh giá được sự chỉn chu cũng như khéo léo của gia chủ.

Thời gian trôi đi, nhiều nét đẹp ngày Tết chỉ còn là hoài cổ. Chiều ba mươi Tết là ngày cả gia đình quây quần bên mâm cơm Tất niên có thể cũng không còn nữa, cả nhà đã đi du lịch xa rồi. Việc thờ cúng ông bà ngày Tết có khi cũng không trọn vẹn, và ban thờ ngày Tết có thể vắng lạnh, mâm ngũ quả cũng chỉ là hoải niệm mà thôi. Có một ngày thế chăng, có một ngày “Những người muôn năm cũ/ Hồn ở đâu bây giờ”.